Ойнаса баласы,
Шындаса әкесі жығады.

Негізгі мағынасы

Әке мен бала ойнап күрескенде бала жығады: әке әдейі беріліп, баланың көңілін көтереді, намысын оятады. Ал іс шынға айналса, күш те, тәжірибе де әкеде, сонда жығатын — әке. Мақалдың мағынасы осы суреттен туады: ойында жас, әлсіз жақтың жеңуі мүмкін, бірақ шын сынақта тәжірибелі, күшті адам озады. Үлкеннің кішіге жол беруі әлсіздік емес, шын қажет кезде оның салмағы сезіледі. Кейде мақалды ойындағы жеңіске мастанбау туралы ескерту ретінде де айтады.

Образдар мен теңеулер

Мақал ауыл тұрмысындағы жиі көріністі алған: кешкі үйде әке баласымен алысып, балуанша күресіп, ақыры жығылып береді, бала мәз болады. Жығу — күресте қарсыласты жерге салу, жеңу. Ойнаса мен шындаса деген екі шартты етістік бір-біріне қарсы қойылған, ұйқас та солардың үстінде. Бала мен әке — жас пен тәжірибенің, ойын мен шынның бейнесі. Екі жолдың әрқайсысы бір шешіммен аяқталады, сондықтан мақал жұмбақтың жауабындай айқын естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ойында не жаттығуда жеңіп алып мақтанған жасқа үлкендер жымиып айтады: бұл — ойын, шынында басқаша. Сарыны — жылы әзіл, кейде жұмсақ ескерту. Тәжірибелі адамның кішіге әдейі жол бергенін түсіндіргенде де қолданылады. Үлкеннің кішіні ешқашан жеңдірмеуін ақтау үшін айту мақалдың рухына жат. Мысалы: «Шахматта бір рет ұтып алдың деп мақтанба: ойнаса баласы, шындаса әкесі жығады».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда кешкісін әкесі ұлымен кілем үстінде күресіп, жығылып берді; ұлы мақтана бастағанда, атасы ойнаса баласы, шындаса әкесі жығады деп күлді.
— Ауылдық жарыс алдында жас балуан жаттығуда тәжірибелі ағасын жығып, өзін жеңілмеспін деп ойлады; нағыз белдесуде ағасы оны бірден жерге салды.