Немене, айтып — айтпай, дүние шолақ.
Адамның осы жүрген бәрі қонақ.

Негізгі мағынасы

Толғау сияқты айтылған мақал: көп сөйлеп не керек, айтсаң да, айтпасаң да, бұл дүние қысқа, ал жер бетінде жүрген адамның бәрі — қонақ. Қонақ үйге келеді, біраз отырады да, жолына кетеді; адамның өмірі де сондай уақытша. Мақал өмірдің өткіншілігін еске салып, мал-мүлікке, мансапқа тым байланып қалмауды меңзейді. Сонымен қатар ұрыс-керісті, кек сақтауды да мәнсіз етеді: бәріміз де бұл жалғанда аз уақыт жүрген қонақпыз. Кейде ол өкініш, кейде сабырға шақыру ретінде естіледі.

Образдар мен теңеулер

«Немене» — ауызекі сөздегі «не керек, не пайда» деген мағынадағы қайырма сөз; ол тыңдаушының назарын аударып, әңгімені қысқа қайырады. «Айтып-айтпай» — қос сөз: айтсаң да, айтпасаң да бәрі бір деген ой. «Дүние шолақ» тіркесінде «шолақ» — қысқа, ұшы жетпейтін нәрсе; шолақ жіп сияқты, дүние де жетпей қалады. Ал «қонақ» бейнесі қазақ үшін өте түсінікті: қонақ сыйлы, бірақ үйдің иесі емес, түнеп шығып, жолына кетеді. Екі жол «шолақ — қонақ» деп ұйқасып, өлең сияқты оқылады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне үлкен кісілер айтады: жаназадан қайтқанда, біреудің қазасын естігенде, не жақын адамдар болымсыз нәрсеге өкпелесіп жүргенде. Үні салмақты, сәл мұңлы; ол уағыз емес, ойға шақыру. Жас адамға оны жиі қайталау орынсыз, көңілін түсіріп жіберуі мүмкін. Мысалы, ағайындар мұра үшін дауласқанда ақсақал: «Немене, айтып-айтпай, дүние шолақ, бәріміз де қонақпыз ғой, татуласыңдар», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда құрдасын жерлеп қайтқан екі қарт жолда үнсіз келе жатып, бірі ақырын ғана: «Дүние шолақ, бәріміз қонақпыз», — деп күрсінеді.
— Шекара үшін екі көрші бірнеше жыл сөйлеспей жүрген. Ауыл молдасы оларды бір дастарханға отырғызып, өмірдің қысқалығын еске салады.
— Дүние қуып, үйіне түн ортасында келетін ұлына әкесі: «Балаларыңмен отыр, дүние шолақ, бәріне жетпей қаласың», — дейді.