«Халық айтпайды, Айтса, қалт айтпайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Халық бекер сөйлемейді, бірдеңені айтса, қалт жібермей, дәл айтады. Көпшілік бір адам туралы, бір іс туралы пікір білдірсе, оның артында көп адамның байқауы, тәжірибесі тұрады, сондықтан ол сирек қателеседі. Мақал халықтың сөзін, бағасын құрметтеуге, оған құлақ асуға шақырады. Жұрт біреуді мақтаса да, сынаса да, оның негізі бар деп ұғынған жөн. Сонымен бірге мақал халықтың сөзді оңай айтпайтынын, оны сабырмен, ойланып айтатынын да білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың құрылымы баспалдақ тәрізді: алдымен «айтпайды», содан кейін «айтса», соңында «қалт айтпайды». Бір етістіктің үш рет қайталануы ойды біртіндеп нығайтады. Қалт — мүлт, қате, жаңылыс: «қалт кету», «қалт жіберу» дегендер нысанаға тигізбеу, қапы қалу мағынасында. Мерген оқ атқанда қалт жібермесе, ол нысанаға дәл тигізгені. Мақал халықтың сөзін осындай мерген оғына теңейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Халық арасында тараған пікірдің, лақаптың, бағаның негізі бар екенін айтқанда қолданылады. Біреу жұрттың сөзін елемей жүрсе, оған ескерту ретінде айтылады. Сарыны — салмақты ескерту, сенім. Жалған өсекті, негізсіз қауесетті ақтау үшін айту орынсыз: мақал көптің ойланған бағасы туралы, бір-екі адамның сыпсыңы туралы емес. Мысалы: «Ауыл оны алтын қолды шебер деп атайды, халық айтпайды, айтса, қалт айтпайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл адамдары жаңа дәрігерді «жаны жайсаң» деп мақтағанда, оған қаралуға қорқып жүрген әже мақалды айтып, қабылдауына барды.
— Базардағы бір сатушының таразысы кем деген сөзге сенбей, сатып алған кісі үйге келіп өлшесе, шынымен кем шықты; әйелі мақалды айтты.
Aıtsa, qalt aıtpaıdy.