Жаман айтпай, жақсы жоқ.

Негізгі мағынасы

Мақал әңгіме ішінде жиі кіріспе сөз ретінде айтылады. Қазақ ұғымында жаман нәрсені ауызға алудан сақтанған, «айтқаның келіп қалады» деп ырым еткен. Бірақ кейде ықтимал қиындық туралы ойланып, сөйлесу қажет. Сонда адам «жаман айтпай, жақсы жоқ» деп, яғни «жамандық тілеп отырған жоқпын, бірақ болуы мүмкін жайды ескерте кетейін» деп сөзін бастайды. Тура мағынасы: жаманды айтпайынша, жақсыға жету жоқ. Астарлы мағынасы — болуы мүмкін қауіпті алдын ала атап, оған дайындалу — қамқорлық, ал одан көз жұму — бейқамдық. Мақал сөз бен ниетті ажыратады: қауіпті айту оны шақыру емес.

Образдар мен теңеулер

«Жаман» — бұл жерде мінез емес, болуы мүмкін бәле, ауру, шығын. «Жақсы» — аман-есендік, игі нәтиже. «Айтпай» сөзі ырымшыл сақтықты еске салады: ауызға алудан қорқатын нәрсені ашық айтқанда ғана одан сақтануға болады деген ой бар.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін бұл сөзді өсиет, сақтандыру, денсаулық сияқты нәзік тақырыптарды бастағанда естиміз. Мысалы, ұзақ сапарға шығар алдында әке баласына: «Жаман айтпай, жақсы жоқ, жолда бірдеңе бола қалса, мына нөмірге хабарлас» дейді. Мұнда үрей емес, ақылды дайындық бар. Мақал қиын тақырыптан қашпай, сабырмен сөйлесуге үйретеді.