«Әр адамның өмірде өз орны бар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал қарапайым әрі анық: әр адамның өмірде өзіне тиесілі орны, өзі ғана атқара алатын ісі бар. Біреу жер жыртады, біреу бала оқытады, біреу ән салады, біреу ауру емдейді — бәрі қосылып тіршілік құрайды. Ешкім артық та, керексіз де емес. Мақал екі жаққа бірдей айтылады: өзін кем санайтын адамға «сенің де орның бар» деп демеу береді, ал өзгені менсінбейтін адамға әр кісіні сыйлауды ескертеді. Сонымен бірге адамның өз орнын іздеп, табуы — өмірдегі басты міндеттердің бірі екенін де аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — «орын» сөзі. Қазақ дәстүрінде орынның мәні зор: киіз үйде төр, босаға, оң жақ, сол жақ бар, әр адам жасына, жолына қарай өз орнына отырады. Қонақ та, келін де, үй иесі де өз орнын біледі, сол тәртіп үйдің берекесін сақтайды. Мақал осы тұрмыстық ұғымды өмірдің кең ауқымына көшіреді: үлкен дастархан сияқты өмірде де әр адамға арналған орын бар. Бейнелі теңеу жоқ, бірақ «әр» мен «өз» сөздерінің қатар келуі әр адамның жеке, қайталанбас екенін күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне жұбату не демеу ретінде айтылады: жарыста ұтылған, емтиханнан құлаған, өзін басқалардан төмен санаған адамға. Мұғалім мен ата-ана балаларды бір-бірімен салыстырмай, әрқайсысының қабілетін көруге шақырғанда да қолданады. Біреуді кемсіткендерге ескерту ретінде де келеді. Адамды «орныңды біл» деп тежеу үшін айтса, мақалдың жылы мәні бұзылады. Мысалы: «Інің оқуда емес, қолөнерде озады — әр адамның өмірде өз орны бар».
Қолданылу жағдаяттары
— Футбол командасына алынбай қалған ұлына әкесі: «Сен шахматта мектептің чемпионысың ғой, әр адамның өз орны бар», — дейді.
— Тойда асабаны мақтап жатқанда, ақсақал ас үйде таңертеңнен ет асқан әйелдерді де ауызға алып, рақмет айтады.
— Ауылдың шопаны оқыған ағайынының алдында ыңғайсызданғанда, ағайыны: «Сенсіз біз ет көрмейміз, әркімнің өз орны бар», — деп күледі.