Нағашысы жаманның жиені оңбас.
«Нағашысы жаманның жиені оңбас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ана жағының туыстары жаман болса, жиен де оңбайды. Мақал баланың мінезі мен тағдырына нағашы жұрттың тегі әсер етеді деген халық сенімін айтады: нағашылары ұрысқақ, жалқау, арсыз болса, жиен де солардың кемшілігін алуы мүмкін. Бұл — «Ердің жақсы болмағы нағашыдан» деген ойдың екінші жағы. Ертеде қыз айттырғанда оның тегін, туыстарын мұқият сұрастыруы да осыдан. Бүгінгі түсінікте мақал үкім емес, ескерту ғана: тәрбие тектен кем түспейді, адам өз еңбегімен түзеледі.
Образдар мен теңеулер
«Оңбау» — оңалмау, жақсы адам болып шықпау: «оңбаған» деп ұрысады. Мақалда «жаман» мен «оңбас» қатар тұрып, бір ойды екі рет бекітеді. Құрылымы — шарт пен нәтиже: себеп нағашыда, салдар жиенде. Қазақ ұғымында адамның тегі екі жақтан — әкеден және анадан — жинақталады, нағашы жұрт — ана жағының бүкіл ортасы. Мақал осы тектік түсінікті қысқа, ауыр үкім түрінде береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне құда түсу, қыз айттыру сияқты отбасы шешімінде, болашақ туыстардың тегін сұрастырғанда айтылады. Реңкі — сақтық, ескерту. Нақты бір баланы нағашыларына бола кінәлап, оны алдын ала жаман деп айту — әділетсіз әрі қатыгез. Мысалы: «Қызымызды бергенде жігіттің нағашыларын да білейік; нағашысы жаманның жиені оңбас дейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Құда түсер алдында әже жігіттің анасының туыстарын сұрастырып, көрші ауылдың ақсақалдарынан пікір жинады.
— Ауылда бір жігіт ұрлыққа ілігіп, қарттар оның нағашыларының да атағы жаман екенін күбірлеп еске алды.