Нағашы - бәйтерек, жиен - қотыр тайлақ.
«Нағашы - бәйтерек, жиен - қотыр тайлақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бейнесі күлкілі: қотыр басқан жас түйе қышуын басу үшін алып теректің діңіне келіп үйкеле береді. Жиен де нағашысына сондай: келіп, еркелеп, бірдеңе сұрап, мазасын алады, ал нағашы бәйтеректей шыдап, көлеңкесін, қамқорлығын аямайды. Мақал әзілмен айтылады: жиеннің нағашыдан ала беретін еркелігін, нағашының кеңдігін қатар көрсетеді. Мұнда жиенді шын кемсіту жоқ, бұл — нағашы мен жиен арасындағы дәстүрлі қалжың.
Образдар мен теңеулер
Бәйтерек — алып, көне терек; қазақ ертегілері мен аңыздарында ол өмір ағашы, әулеттің бейнесі. Тайлақ — екі жасар түйе. Қотыр — терісін қышытатын ауру, қотыр болған мал денесін ағашқа, қораға үйкейді. Екі бейненің қатар тұруы — шебер қарсылық: бірі алып әрі сабырлы, бірі кішкентай әрі мазасыз. Бірақ екеуі бір-бірінсіз емес: тайлақ ағашқа сүйенеді, ағаш оны көтереді. Бейне кез келген малшыға таныс көріністен алынған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Нағашы мен жиен арасындағы қалжыңда, жиен нағашысынан бір нәрсе сұрап келгенде әзілмен айтылады. Реңкі — күлкі, мейірімді мысқыл. Бөтен адамның жиенін, әсіресе ауру баланы қорлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Келдің бе, жиенім, тағы бір нәрсе алып кетейін деп пе едің? Нағашы — бәйтерек, жиен — қотыр тайлақ».
Қолданылу жағдаяттары
— Жиені қалаға оқуға түскенде, нағашысы оған жол қаржысын ұстатып тұрып, күле отырып мақалды айтты.
— Ауылда жиен нағашысының қорасынан ең семіз қошқарды таңдағанда, нағашы ағасы сақылдап күліп, басын шайқады.