«Надан күзетеді, дана түзетеді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір іс бұзылса, надан адам оның қасында қарауыл тұрғандай қарап отырады, бар күйін сақтап, бұзылған жерін бағумен шектеледі. Дана адам болса, ақаудың себебін көріп, оны түзетеді. Мақал екі түрлі қатынасты қарсы қояды: біреуі тек сақтанады, екіншісі істі оңға бастайды. Күзеттің өзі жаман емес, бірақ жөнделмеген ақауды қанша күзетсең де, ол өздігінен түзелмейді. Ақылды адам белгіні емес, себепті іздейді.
Образдар мен теңеулер
«Күзету» — малды, үйді, мүлікті түнде бағып, ұрыны, қасқырды аңду. Ауылда күзетші керек болған, бірақ оның ісі — тек бақылау, қорғау. «Түзету» — қисықты тіктеу, бұзылғанды жөндеу, ұста мен шебердің ісі. Мақал осы екі етістіктің ұйқасына құрылған: «күзетеді — түзетеді», айырмасы бір-екі дыбыс қана. «Надан» мен «дана» сөздері де бір-біріне іліккендей: дыбыстары жақын, ал мағыналары қарама-қарсы.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бір мәселеге тек қарап, сақтанып отырып, оны шешуге қадам жасамайтын адамға айтады. Іске кірісіп, кемшілікті жөндеген адамды мақтау үшін де қолданылады. Интонациясы — ойлы сын. Түнгі бақташы, күзетші сияқты шын күзетті қажет ететін еңбекті кемсіту үшін айтуға келмейді. Мысалы: «Шатыр ағып тұр, сен шелек қойып күзете бересің бе? Надан күзетеді, дана түзетеді».
Қолданылу жағдаяттары
— Мектеп ауласындағы бұзылған қақпаны күзетші күнде жіппен байлап қояды; бір күні оқушының атасы келіп, топсасын жөндеп кетеді.
— Қой қораның дуалы құлап, бала түні бойы қойды күзетіп шығады; таңертең атасы келіп, дуалды қалап береді.
— Шаруашылықта суару арығы жыл сайын бір жерден бұзылып, жұрт кезекпен соны бағады; жас агроном арықты түбегейлі жөндейді.