Ақыл - ар-ұяттың күзетшісі.
«Ақыл - ар-ұяттың күзетшісі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл ар мен ұятты күзетіп тұрады: адам ұят іске бой ұрмақ болғанда, ақыл оны тоқтатып, «бұл саған лайық емес» дейді. Ар-ұят — адамның ішкі тазалығы, намысы, ақыл — соның қақпасында тұрған сақшы. Ақылы кем кісі сәттік қызыққа еріп, артынан ұятқа қалуы мүмкін, ал ойланатын адам бір сөз, бір іс үшін жылдар бойы жиған абыройынан айрылмауға тырысады. Мақал ұятты сақтау үшін тек сезім емес, ақыл да керек екенін меңзейді.
Образдар мен теңеулер
Күзетші — малды, қораны, ауылды түнде қорғайтын адам: қазақ отарға, жылқыға күзетші қойған, ол ұйықтамай, ұрыдан да, қасқырдан да сақтаған. Мақалда ар-ұят ең қымбат қазына сияқты көрсетілген: оны да ұрлап кететін «ұры» бар, ол — нәпсі, ашу, жеңілтектік. Ақылды күзетшіге теңеу оның әр сәт ояу тұруы керегін білдіреді. Мақал бір ғана теңеуден тұрады, сондықтан ойы ықшам әрі айқын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тәрбие әңгімесінде, жасқа өсиет ретінде айтылады: бір сәттік әуес үшін абыройын төгуге жақын тұрған адамға ескерту ретінде. Кейде ұят іс жасаған кісі туралы ренішпен де еске алынады. Біреуді көпшілік алдында ұялту үшін айту орынсыз, мақал ақыл беру үшін керек. Мысалы: «Ашуланып, ағаңа ауыр сөз айтып қала жаздадың ғой. Ақыл — ар-ұяттың күзетшісі, тоқтағаның жақсы болды».
Қолданылу жағдаяттары
— Емтиханда көшіруге ыңғай білдірген досына оқушы бас шайқап, ұятқа қалғаннан бағаның төмен болғаны артық екенін айтты.
— Тойда шамадан тыс көңілденіп кеткен жас жігітті нағашысы шетке шығарып, есін жиюды өтінді.
— Базарда біреу түсіріп алған әмиянды тапқан бала оны иесіне қайтарып, әкесінен мақтау естіді.