Аюды жеңген - жарты ер,
Ашуды жеңген - бүтін ер.

Негізгі мағынасы

Аюды жеңген — жарты ер, ашуды жеңген — бүтін ер дейді. Аю сияқты алып аңмен алысып, оны жеңу — ерлік, бірақ мақал оны тек жарты ерлік деп бағалайды. Толық ерлік — өз ашуыңды жеңу, ішкі қызбалықты тежей білу. Сырттағы жауға қарсы тұруға білек күші жетеді, ал өзіңмен күресу үшін ерік керек. Мақал ерлік ұғымын кеңейтеді: батыр тек білекпен емес, сабырмен де өлшенеді.

Образдар мен теңеулер

Аю — қазақ даласының таулы, орманды өңірлеріндегі ең қауіпті аң, оған жалғыз шыққан аңшы ел аузында мақтаулы болған. Мақал осындай айқын ерлік бейнесін алып, оны «жарты» деп кішірейтеді, күтпеген салыстыру тыңдаушыны ойландырады. «Аю» мен «ашу» сөздерінің дыбысталуы жақын, бұл үндестік мақалды есте сақтатады. «Жарты» мен «бүтін» — қарсы қойылған өлшемдер, олар ерліктің екі деңгейін көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ашуын ұстап, жанжалдан бас тартқан адамды мақтағанда немесе қызбаланып тұрған жігітті сабырға шақырғанда айтады. Ер балаларға, спортшыларға жиі айтылады. Интонациясы — құрметті кеңес, мақтау. Әділетсіздікке үн қатпаған қорқақтықты ақтау үшін айтуға келмейді. Мысалы: «Төбелеспей кеткенің дұрыс болды, балам. Аюды жеңген — жарты ер, ашуды жеңген — бүтін ер».

Қолданылу жағдаяттары

— Аялдамада біреу итеріп кеткенде айқай шығармай, жөнімен сөйлескен ұлын әкесі үйде мақтайды.
— Күрес жарысында қарсыласы әдейі арандатқанда, жас балуан ашуға ермей, таза әдіспен жеңеді; бапкері мақалды айтады.
— Той үстінде даулы сөзге шамданған ағасын інісі сыртқа алып шығып, мақалмен сабасына түсіреді.