Қызғаншақтың іші тар,
Болмас онда ұят-ар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Қызғаншақ адам өзгенің жетістігін көтере алмайды, сондықтан оның көңілі тарылып, ішкі дүниесі кеңеймейді. Мақалдың тура мағынасы — қызғаныш адамды іштен жейтін кесел, ал астарлы мағынасы — мұндай мінез ұят пен арды әлсіретіп, адамды төмендетеді. Қазақ түсінігінде ар-ұят, кең пейіл, қанағат — кісіліктің белгісі. Ал қызғаныш адамды біреудің қуанышына ортақтаса алмайтын, өз пайдасын ғана ойлайтын күйге түсіреді.
Образдар мен теңеулер
«Іші тар» деген тіркес адамның жүрек кеңдігін емес, мінез тарлығын білдіреді. Мұнда «іш» — рухани әлемнің, ой мен ниеттің бейнесі. Іші тар кісіде жомарттық та, бауырмалдық та аз болады. Ал «ұят-ар» — адамның қадір-қасиеті, адамгершілік өлшемі. Мақалда осы екі ұғымның қызғанышпен үйлеспейтіні айтылған: қызғаныш көбейсе, ұят пен ар әлсірейді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Мысалы, жұмыста әріптесіңнің табысын көріп, оны құптап, қолдау көрсетудің орнына іштарлық танытсаң, өзіңнің өсуіңе де кедергі келтіреді. Ал кең пейіл адам өзгенің жетістігін үлгі етіп, өзі де алға ұмтылады.
Bolmas onda uıat-ar.