Іші тар қатын ұл тумас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — іші тар, яғни қызғаншақ, күншіл, кең пейілді емес әйелден ұрпақтың өсіп-өнуі қиын деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы — отбасының берекесі ана мінезіне де байланысты: кең жүрек, мейірім, сабыр бар жерде бала да дұрыс тәрбие алып, ұрпақ жалғасы баянды болады. Ал іштарлық, күншілдік, тар пейіл үй ішінің ынтымағын бұзады, сол себепті елде «ұл тумас» деп әсірелеп айтылған.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «іші тар» тіркесі адамның мінезін, рухани тарлығын бейнелейді. «Қатын» сөзі көне қолданыста әйел, жар деген мағынада айтылады. «Ұл тумас» дегені тек биологиялық бала туу емес, ұрпақтың өсіп-өнуі, әулеттің жалғасуы, шаңырақтың берекесі деген ұғымды меңзейді. Яғни мақал әйелдің ішкі дүниесін, отбасы тіршілігін және ұрпақ тәрбиесін бір-бірімен байланыстырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адам бойындағы күншілдік пен тар пейілдің отбасына, әсіресе бала тәрбиесіне кері әсер ететінін ескерту үшін қолданылады. Мысалы, үйде анасы үнемі көршімен, туысымен салысып, ашу мен өкпені көбейтсе, балалар да мейірім мен татулықты аз сезінеді. Сондықтан бұл сөз кеңпейіл болуға, үй ішіне жылылық орнатуға үндейді.