Қырық атан ұстама,
Қырық тамыр ұста.

Негізгі мағынасы

Қырық атан — көшпелі ел үшін үлкен байлық: жүк артатын, көш тартатын күшті түйелер. Мақал соны ұстап отырғанша, қырық тамыр, яғни қырық сыйлас дос ұста дейді. Мал жұтта қырылуы, ұрыға кетуі мүмкін, ал жақсы адамдармен табысқан достық қиын күні де сені тастамайды, мал да, көмек те солар арқылы табылады. Негізгі ой: адамның шын қазынасы малда емес, айналасындағы адамдарда, сыйластықта.

Образдар мен теңеулер

Атан — піштірілген еркек түйе; ол асау болмайды, ауыр жүк көтеріп, ұзақ көшке шыдайды, сондықтан қазақ шаруасында ең қажетті көлік саналған. «Қырық атан» тіркесі — бай ауылдың айғағы. Тамыр сөзі мұнда — дос, сыйлас адам; ертеде басқа ауылдың адамымен тамыр болып, бір-біріне сый беріп, қиында сүйеу болған. Екі жол «қырық» санымен басталып, «ұстама — ұста» деген болымсыз және бұйрық етістікпен шешіледі. Қырық — қазақ ұғымында көптік, толықтық саны.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды байлыққа құмартып, адамдардан алыстап кеткен кісіге ескерту ретінде айтады, жастарға сыйластықтың құнын ұғындыру үшін де қолданады. Сарыны — ақыл, кейде жеңіл кінә. Таныстық арқылы жемқорлық, заңсыз іс жасауды ақтау үшін айту орынсыз: мақал адал сыйластық туралы. Мысалы: «Ақшаң болғанмен, ағайынмен араласпасаң, қиналғанда кім көмектеседі? Қырық атан ұстама, қырық тамыр ұста».

Қолданылу жағдаяттары

— Өрт шыққан үйге бүкіл ауыл жиналып, жаңа қора тұрғызып берді; үй иесі «малымнан гөрі достарым көп екен» деп мақалды айтты.
— Жол үстінде машинасы бұзылған жүргізушіге бұрынғы таныс шопырлар кезекпен көмекке келгенде, ол серігіне мақалды еске салды.