Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ.
«Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Арып-жүдеген, күшінен айырылған ер мен ат қатар қойылады. Ат әбден арықтап өлсе, одан тек терісі, яғни тулақ қалады, оны аяқ астына төсейді. Ал ер азаматтың күші кетсе де, тіпті дүниеден өтсе де, оның рухы, абыройы, аты қалады: ел оны аруақ ретінде құрмет тұтады. Мақал адамның құны денесінде емес, ісі мен рухында екенін айтады. Қартайып, ауырып әлсіреген кісінің қадірі тәнімен бірге түспейтінін де еске салады. Екінші қырынан, ер артында ел есіне алатын із қалдыруы тиіс деген ойды аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Арыу — жүдеу, арықтау, күштен айырылу; «арық» сөзімен түбірлес. Тулақ — иленбеген, кептірілген мал терісі, ертеде оны үйге, есік алдына төсеніш етіп жайған. Әбден арып өлген аттан қалатыны сол тулақ қана: ол табалдырықта тапталады. Аруақ — өлген адамның рухы; қазақ ата-баба аруағын құрметтеп, қиын сәтте «Аруақ!» деп ұран салған. Аруақ пен тулақ сөздерінің ұйқасы биік пен аласаны қатар қояды: бірі төрде еске алынады, бірі аяқ астында жатады. Адам мен малдың айырмасы осы қарама-қарсылықпен анық көрінеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне қартайған, ауырып әлсіреген, бұрынғы күшінен айырылған азаматты сыйлау туралы сөз болғанда айтады. Қайтыс болған адамды еске алғанда, оның ісі мен аты ұмытылмайтынын айтып, жақындарын жұбату үшін де қолданылады. Жастарға ой салу үшін де айтылады: артыңда тулақ емес, жақсы ат қалсын. Біреуді «тулақ» деп кемсітуге пайдалану орынсыз. Мысалы: «Атамыз төсек тартып жатса да, ақылын ел әлі сұрайды. Ер арыса — аруақ дегенді осыдан көрдім».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ақсақалдың асы берілгенде, бір қария жастарға марқұмның ел үшін істегенін айтып, ер арыса — аруақ деп сөзін түйіндейді.
— Ауруханада жатқан әкесін күтіп жүрген жігітке көрші ағасы әкесінің қадірі ешқашан түспейтінін айтып, оны жұбатады.
— Тәрбие сағатында мұғалім соғыс ардагерлерінің суретін көрсетіп, ердің аты өлгеннен кейін де жасайтынын түсіндіреді.