Жақының өлсе қойысқан,
Атың өлсе сойысқан,
Жауың келсе қуысқан,
Бәрінен жақсы туысқан.

Негізгі мағынасы

Жақының өлсе, оны жерлеуге көмектеседі, атың өлсе, сойып, етін алуға қол ұшын береді, жауың келсе, бірге қуады — осының бәрінде қасыңда тұратын ең жақсы адам туысқаның. Мақал туыстың адамның өміріндегі ең ауыр сәттерде көрінетінін тізбектеп көрсетеді: қаза, шығын, қауіп. Туыс жай ғана қуанышқа ортақ болатын адам емес, қайғы мен қиындықты бөлісетін серік. Әр жол бір істі атайды, соңғы жол бәрін жалпы түйінмен қорытады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы «қойысқан», «сойысқан», «қуысқан» етістіктері ортақ етісте тұр, яғни әрекет бірлесіп, көмектесіп жасалады: қойысу — бірге жерлеу, сойысу — малды бірге сою, қуысу — жауды бірге қуу. Көшпелі тұрмыста ат өлсе не жарамсыз болып жығылса, оны тез сойып, етін сақтап қалу керек болған, ол — жалғыз адамның шамасы келмейтін ауыр жұмыс. Жау шапқанда ауыл болып ат қойып қуған. Төрт жол бірдей аяқталып, «туысқан» сөзімен тоқайласады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Туыстың қадірін түсіндіргенде, әсіресе қаза, апат, қиын жағдайда ағайынның бірлесіп көмектескенін көргенде айтылады. Ағайынға алғыс ретінде, қаралы жиыннан кейін үлкендер осыны айтып жатады. Сарыны — алғыс, мадақ. Сөзінде өлім мен жау туралы айтылатындықтан, той-думанда әзілмен айту ыңғайсыз. Мысалы: «Әкем қайтыс болғанда ағайын бір күнде жиналды, жақының өлсе қойысқан деген рас».

Қолданылу жағдаяттары

— Тасқын су ауылды басқанда, ағайындар түні бойы үйдің іргесіне қап толтырып, мал айдасып жүрді; кейін қария мақалды айтып, оларға алғыс айтты.
— Жайылымда жылқысы жардан құлап өлгенде, шопанға туыстары жетіп, бірге сойып, етін бөлісті; әйелі: «Атың өлсе сойысқан — туысқан», — деді.