Қыңыр көшіп бай болмай-ақ қой,
Қисық сөйлеп би болмай-ақ қой.
«Қыңыр көшіп бай болмай-ақ қой, Қисық сөйлеп би болмай-ақ қой.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қыңырлықпен көшіп бай болғанша, бай болмай-ақ қой; қисық сөйлеп би болғанша, би болмай-ақ қой дейді. Қыңыр көшу — ауылдан бөлініп, жұрттың ақылына қарсы шығып, өз бетімен, әділетсіз жолмен қоныс іздеу. Қисық сөйлеу — өтірік, бұрмалап, екіжүзділікпен сөйлеу. Мақал байлық пен билікке жетудің жолы да маңызды екенін айтады: адал емес жолмен келген атақтан гөрі жай адам болып қалған абзал.
Образдар мен теңеулер
Көшу — көшпелі елдің негізгі тіршілігі: ауыл бірге көшіп, жайылым, су таңдағанда ақылдасқан. Қыңыр көш — тобынан бөлініп, басқаның жерін басып, өз қамын ғана ойлаған көш. Қисық сөз — түзу емес, бұралаң сөз; қазақ түзулікті адалдықпен, қисықты арамдықпен байланыстырады. Қыңыр мен қисық — мағынасы жақын, дыбысы үндес сөздер, ал қайталанған «болмай-ақ қой» ақылды үзілді-кесілді етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды арам жолмен байыған не сөзді бұрмалап лауазымға жеткен адамды сынағанда айтады, немесе сондай жолға түскелі тұрған адамға ескерту ретінде қолданады. Ата-ана балаларына, ұстаз шәкірттеріне адалдықтың бағасын түсіндіргенде айтады. Мысалы: «Өтірік уәдемен сайланғанша, сайланбай-ақ қой — қисық сөйлеп би болмай-ақ қой».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісінің жайылымын басып, малын көбейтпек болған ұлына әкесі «Қыңыр көшіп бай болмай-ақ қой» деп, ағайынмен келісуді бұйырады.
— Мектеп парламентіне сайлауда досына өтірік уәде беруге кеңес берген ұлына анасы мақалдың екінші жолын айтады.
Qısyq sóılep bı bolmaı-aq qoı.