Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: аузы қисық, яғни сөйлеу мәнері кемшін болса да, байдың баласы сөйлесін деген сөз. Астарлы мағынасы — дәулет пен атақ кейде адамның сөзіне де, беделіне де артық салмақ беріп жіберетінін әжуа етеді. Халық мұнда байлыққа қарап артық құрмет көрсету, шын қабілеттен гөрі тектілік пен мал-дүниеге сүйену сияқты құбылысты сынайды. Яғни сөздің құны адамның өзінен емес, оның қоғамдағы орнына қарай бағаланатын кездерді мысқылдайды.
Образдар мен теңеулер
«Аузы қисық» дегені — мінсіз емес, кемшілігі бар сөйлеу не ой айту бейнесі. Ал «бай баласы» — байлықтың арқасында сөзі өтімді, сөзіне жұрт селқос қарамайтын адамды білдіреді. Мұнда қарама-қарсылық бар: бір жағында табиғи кемшілік, екінші жағында әлеуметтік артықшылық. Сол арқылы мақал байлықтың ықпалын ащы юмормен көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал қоғамда таныс-тамыр, ақша, лауазымға қарап артық мүмкіндік берілетін жағдайларға қатысты айтылады. Мысалы, бір жиналыста әлсіз ой айтқан адамның сөзі еленбей, ал беделді адамның дәл сондай пікірі бірден қабылданса, осы мақал еске түседі. Ол әділетсіз көзқарасты сынап, адамды сөзіне емес, өзіне қарап бағалау керек екенін аңғартады.