Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін.
«Аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аузы қисық, сөзге олақ болса да, байдың баласы сөйлесін — мақал осындай әділетсіз тәртіпті кекесінмен әшкерелейді. Жиында сөз кезегі ақылдыға емес, бай мен беделдінің ұрпағына беріледі, оның айтқаны дұрыс болмаса да, тыңдайды. Мақал бай мен кедейдің теңсіздігін, байлықтың адамға ақылдан да жоғары орын әперетінін сынайды. Ащы әзіл арқылы әділдікке шақырады.
Образдар мен теңеулер
Аузы қисық деген тіркес мұнда кемтарлықты емес, сөйлеуге олақтықты, сөзі жатық емес адамды бейнелейді. Оның қарсысында бай баласы деген әлеуметтік атақ тұр. Сөйлесін етістігі бұйрық райда тұр: бұл жиынның шешімі сияқты естіледі, сондықтан басқалардың айтар сөзі жоқ екені сезіледі. Қазақ жиындарында сөз кезегі, кімнің бірінші сөйлейтіні үлкен мәнге ие болған, мақал осы салтты өткір сынайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуге білімі мен еңбегі үшін емес, ата-анасының байлығы немесе беделі үшін сөз, орын берілгенде кекесінмен айтады. Үні — ащы сын. Нақты адамның сыртқы келбетін, сөйлеу кемістігін мазақтау үшін қолдану мүлде орынсыз. Мысалы: «Жиналыста ешкімді сөйлетпей, бастықтың ұлына сөз берді, аузы қисық болса да, бай баласы сөйлесін дегендей».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы жиналыста тәжірибелі малшының ұсынысы тыңдалмай, ықпалды отбасының жас ұлының сөзі қабылданғанда, ақсақал мақалды айтады.
— Мектепте мерекеде ең жақсы оқушы емес, демеушінің баласы сөз сөйлегенде, ата-аналар бір-біріне қарап күліседі.