«Алыспақ бар, атыспақ жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ойында бір-бірімен алысуға, күресуге, ұстасуға болады, ал атысуға, яғни қаруға жүгініп, бір-бірін жаралауға болмайды. Мақал бәсекенің, дау-жанжалдың шегін белгілейді: таласу, жарысу, тіпті ұрсысу — бар нәрсе, бірақ оны қан төгуге, жауласуға дейін жеткізбеу шарт. Достар мен ағайын арасындағы таласқа да осы өлшем қойылады. Ойынның ойын болып қалатын шегі осы.
Образдар мен теңеулер
Алыспақ пен атыспақ — етістіктен жасалған ойын атаулары: алысу — бір-бірін ұстап, күресу, тартысу, атысу — садақпен не мылтықпен бір-біріне ату. Қазақ тілінде -спақ жұрнағымен жасалған ойын атаулары бар: аударыспақ, бөрік алыспақ. Мақал екі сөзді дыбысы жағынан ұқсас, мағынасы жағынан қарама-қарсы етіп қояды: бірі — күш сынасу, бірі — жан алу. Бар мен жоқ сөздері шешімді қысқа әрі нақты етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жарыс, күрес, дау қызып, біреу шектен шыға бастағанда үлкендер не төреші айтады: таластың орны бар, бірақ жау болмайық. Сарыны — басу айту, ескерту. Балаларға ойын кезінде төбелеске ұласпа деген ақыл ретінде қолданылады. Шын қиянат жасалып, әділдікті талап ету қажет жерде адамды үнсіз қалуға көндіру үшін айту орынсыз. Мысалы: «Жігіттер, алыспақ бар, атыспақ жоқ, ұпайға таласыңдар, бірақ жұдырық жұмбаңдар».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы көкпарда екі топтың жігіттері серкені таласып жүріп, қамшы көтере бастады; ақсақал атын ортаға салып, алыспақ бар, атыспақ жоқ деп айқайлады.
— Мектеп ауласында екі бала доп ойынынан кейін төбелеспекші болғанда, дене шынықтыру мұғалімі оларды ажыратып, осы мақалды айтты.
— Екі көрші жер шекарасы үшін дауласып, бір-біріне қоқан-лоққы жасай бастады; ауыл ақсақалы оларды шақырып, бітімге келтірді.