Көп біл, аз сөйле.
«Көп біл, аз сөйле.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал екі бұйрықтан тұрады: білімді мол жина, ал сөзді үнемде. Көп білген адам әр сөзінің салмағын түсінеді, сондықтан қажетсіз сөйлемейді, айтса — нақты айтады. Аз сөйлеу білімсіздікті жасыру емес, ойланып, тыңдап, байқап жүрудің белгісі. Көп сөйлеген адам білмейтін нәрсесін де айтып қалып, абыройынан айырылуы мүмкін. Бұл — сабыр мен ұстамдылыққа үйрететін, білімді сөзбен емес, іспен көрсетуге шақыратын өсиет.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың бар күші — қысқалығында: төрт сөз, екі қарсылық. «Көп — аз», «біл — сөйле» жұптары бір-біріне айқасып тұр. Мақалдың өзі де айтқан өсиетін орындайды: аз сөзбен көп мағына береді. Қазақ дәстүрінде сөзге сараң, бірақ айтқанда тауып айтатын ақсақалдар мен билер ерекше құрметтелген. Бір ауыз сөзбен дауды шешкен бидің бейнесі осы мақалдың ар жағында тұрғандай.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жасқа, әсіресе жаңа ортаға барар алдында, ақыл ретінде айтылады: жаңа жұмысқа, жаңа сыныпқа, қайын жұртқа. Үні — ақыл-кеңес, жұмсақ ескерту. Көп сөйлеп, жұртты жалықтырған адамға да айтылады. Сабақта жауап беруі керек оқушыға «аз сөйле» деу дұрыс емес: мақал үнсіздікке емес, ойланып сөйлеуге үйретеді. Мысалы: «Қайын жұртқа барғанда көп біл, аз сөйле, балам».
Қолданылу жағдаяттары
— Ұлын алғаш рет мал базарына ертіп барған әке оған асығыс сөйлемей, алдымен бағаны тыңдап алуды айтып, мақалды қосады.
— Күрес үйірмесіне жаңа келген балаға жаттықтырушы мақтанудың орнына үлкендердің жаттығуын көп көріп, үйренуге кеңес береді.