Білімді өлсе, қағазда аты қалар,
Ұста өлсе, істеген заты қалар.

Негізгі мағынасы

Адам өледі, ал оның еңбегі қалады: білімді кісінің аты жазған кітабында, қағазында сақталады, шебердің аты соққан бұйымында, істеген затында жалғасады. Мақал адамның артында қалатын ізі — оның білімі мен қолөнері екенін айтады. Ғалым мен ұста қатар қойылған: екеуі де жасампаз, екеуі де ел үшін қажет. Сонымен бірге бұл сөз адамды өмірде із қалдыратын іс істеуге шақырады.

Образдар мен теңеулер

Қағаз — жазудың, кітаптың, хаттың белгісі; ол ауызша сөзден гөрі берік, ұрпақтан ұрпаққа жетеді. Ұста — темірден, ағаштан, күмістен бұйым жасайтын шебер: оның соққан пышағы, ер-тұрманы, сандығы, әшекейі ұзақ жылдар бойы қолданылады. Ауылда ұстаның қолынан шыққан бұйымды көріп, оның атын еске алатын болған. Мақалдың екі жолы бірдей құрылған, «аты — заты» ұйқасы адам мен оның ісін байланыстырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Еңбектің мәңгілік екенін айтқанда, ұстазды, шеберді, ғалымды еске алғанда қолданылады. Жас адамға мамандық таңдағанда, артыңнан із қалдыр деген тілекпен де айтылады. Үні — салмақты, құрметпен. Асқа жиналғанда марқұмның жақсы ісін еске алғанда да жарасады. Мысалы: «Атамыз соққан сандық әлі тұр. Ұста өлсе, істеген заты қалар деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Мұражайда экскурсовод балаларға ескі ер-тұрманды көрсетіп, оны жасаған ұстаның атын айтып, мақалды келтіреді.
— Ауылдың мұғалімі қайтыс болған соң, шәкірттері оның дәптерлерін жинап, кітап етіп шығарады; асқа келгендер мақалды еске алады.