Байды Құдай ұрайын десе, жортуыл жасайды,
Биені Құдай ұрайын десе, құлын тастайды.
«Байды Құдай ұрайын десе, жортуыл жасайды, Биені Құдай ұрайы…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал байлыққа мастанған адамның өз сорын өзі табатынын айтады. Тура мағынасы: Құдай байды жазалайын десе, оған жортуылға, яғни басқа елдің малын шабуға аттануды ойлатады; биені жазалайын десе, құлынын тастатады. Ол заманда жортуыл – қауіпті тәуекел еді, бай одан малынан да, басынан да айырылып қайтуы мүмкін болатын. Бәрі жетіп тұрған адамның мұндай іске баруы – ашкөздік пен асқақтықтың белгісі. Астарлы мағынасы: дәулетті адамның басына бәле көбіне сырттан емес, өзінің ойланбаған шешімінен келеді.
Образдар мен теңеулер
«Жортуыл» – тыныш тіршілікті тастап, өзгенің малына көз алартып, тәуекелге басудың бейнесі. «Бие» мен «құлын» – өсім мен береке. Бие құлын тастаса, келер ырыстан айырылады. Екі суреттің ортақ түйіні – бақыт пен берекеден кенеттен айырылу, ал оның себебі көбіне адамның өз ішінде жатады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал табысқа жеткен адамды асығыс, ойланбаған тәуекелден сақтандырады. Мысалы, кәсібі жақсы жүріп тұрған кәсіпкер өзі түсінбейтін күмәнді жобаға бүкіл қаржысын салса, жылдар бойы жиған-тергенінен бір сәтте айырылуы мүмкін. Барды бағалап, оны ақылмен сақтау – нағыз байлық.
Bıeni Qudaı uraıyn dese, qulyn tastaıdy.