Бай болайын деген жігіт айырбасшыл,
Адам болайын деген жігіт қарындасшыл.

Негізгі мағынасы

Байығысы келген жігіт айырбасқа, саудаға ыңғайлы болады: малын малға, затын затқа ауыстырып, пайда табады. Ал адам болғысы келген, яғни кісілігімен танылғысы келген жігіт қарындасшыл болады — туған-туысын, бауырларын, әсіресе қыз туыстарын құрметтеп, оларға қамқор болады. Мақал екі мақсатты қатар қояды: бірі — дәулет, екіншісі — адамгершілік. Байлық айырбаспен табылса, абырой мен кісілік бауырмалдықпен табылады. Екеуі бір-біріне қарсы емес, бірақ халық екінші жолды жоғары бағалайды.

Образдар мен теңеулер

«Айырбасшыл» — айырбас жасауға, малды малға, затты затқа ауыстыруға бейім адам. Көшпелі ортада ақшадан бұрын айырбас сауда болған: қойды шайға, жүнді матаға ауыстырған. «Қарындас» сөзінің көне мағынасы — бір қарыннан туған, яғни туыс, бауыр. Қазір ол ер адамның сіңлісін білдіреді, бірақ мақалда кеңірек: ағайын-туысқа, әсіресе қыз туысқа қамқорлық. «-шыл» жұрнағы екі сөзге де қосылып, екі жолды ұйқастырып, мінездің тұрақты бейімін көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жігіттің мақсатын сөз еткенде айтады: тек табыс қуған жасқа туыстарын ұмытпа деген еске салу ретінде. Сондай-ақ бауырларына қамқор жігітті мақтау үшін қолданады. Интонациясы — ақыл-кеңес. Саудамен айналысатын адамды кемсіту үшін айту орынсыз: мақал сауданы жамандамайды. Мысалы: «Кәсібің жақсы екен, бірақ әпкеңе де, сіңліңе де қол ұшын бер: адам болайын деген жігіт қарындасшыл».

Қолданылу жағдаяттары

— Қалада сауда ашқан жігіт ауылдағы жесір әпкесіне шөп пен көмір түсіріп береді. Көршілер оны мақалмен мақтайды.
— Ұзатылған қарындасының үйіне жиі барып, жағдайын сұрап тұратын ағаны көрген нағашы атасы риза болып, мақалды айтады.
— Мал базарында айырбастан пайда тапқан жас жігітке атасы мақалдың екі жолын да айтып, туыстарын ұмытпауды ескертеді.