Әділсіз болса, би оңбас,
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал екі ойды қатар айтады. Біріншісі: би әділ болмаса, ел ісі түзелмейді, өйткені би — дауды шешетін, жұртқа жөн көрсететін адам. Әділдік жоқ жерде шешімнің де, сенімнің де қадірі кетеді. Екіншісі: үйде әйелдің орны бөлек, әйелсіз үйдің берекесі кемиді. Мұнда әйел тек отбасының ғана емес, шаңырақтың жылуы, күтімі, ұйытқысы ретінде бағаланып отыр. Яғни әділдік те, береке де — өмірдің тірегі.
Образдар мен теңеулер
«Би» сөзі — тек сот айтқан адам емес, ел ішіндегі ақыл, салмақ, әділ таразының бейнесі. «Оңбас» дегені — жолы болмайды, ісі берекесіз болады деген астар. Ал «үй» — отбасылық тіршіліктің символы. «Әйелсіз үй» деген тіркес — шаңырақтың жылуы, тәртібі, мейірімі кеміген орынды білдіреді. Осы арқылы халық әділ басшы мен ақылшы ана-әйелдің қоғамдағы орнын терең көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақалды кез келген басшылық пен отбасы өміріне қолдануға болады. Мысалы, жұмыста басшы әділетсіз болса, ұжымда реніш көбейіп, орта бұзылады. Ал үйде анасының қамқорлығы мен ақыл-кеңесі болмаса, береке азаяды. Сондықтан бұл мақал әділдік пен отбасы қадірін ұмытпауға шақырады.
Áıelsiz bolsa, úı ońbas.