Кешкі ой - нақыл,
Таңғы ой - ақыл.

Негізгі мағынасы

Кешке ойлаған ой нақылға, яғни түйінді сөзге айналады, ал таңертеңгі ой ақыл, яғни іске асатын шешім болады. Күні бойы көрген-білгенін адам кешке саралап, одан тұжырым шығарады: не жақсы болды, не жаман болды, қай жерде қателесті. Бұл — өткенге қарап жасалған қорытынды. Ал түнімен тынығып, сергек оянған адамның ойы таза, ол енді не істеу керегін байыппен шешеді. Мақал асығыс шешім қабылдамай, ойды бір түн ұйықтатып, таңертең қайта қарауға кеңес береді.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі уақытты — кеш пен таңды — қарсы қояды. Кеш — күннің соңы, мал қораға қайтып, ауыл тынышталатын, отбасы дастарқан басында күндізгі әңгімені қорытатын шақ. Сондықтан кешкі ой нақыл деп аталады: нақыл — түйіп айтылған, өнеге болатын сөз. Таң — жаңа істің басы; көшпелі ауыл таң ата мал өргізіп, көшке жиналып, күннің жоспарын құрған. Таңғы ойдың ақыл аталуы да осыдан: ол алдағы іске бағытталған. Нақыл мен ақыл сөздері ұйқасып, мақалды жатқа айтуға жеңіл етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне маңызды шешім алдында, адам шаршап, абыржып отырғанда айтады: асықпа, бір түн ұйықта, ертең таңертең тағы ойлан деген кеңес ретінде. Үлкен кісі жасқа, ата-ана балаға сабырмен айтады. Ашу үстінде кешке хат жазып, жауап беріп жібермек болған адамға да орынды. Ал ісі шұғыл, кешіктіруге болмайтын жағдайда бұл кеңес жарамайды. Мысалы: «Кешкі ой — нақыл, таңғы ой — ақыл. Үй сату туралы ертең таңертең қайта ақылдасайық».

Қолданылу жағдаяттары

— Кешке көршісімен дауласып қалған әкесі бірден ауыл әкіміне шағым жазбақ болады. Шешесі: «Таң атсын, сонда шешесің», — деп тоқтатады.
— Жарыс алдында кешке тактика туралы ұзақ таласқан спортшыға жаттықтырушысы ертең таңертең сергек басымен қайта сөйлесуді ұсынады.
— Кешкі ас үстінде қай мамандыққа түсерін білмей қиналған немересіне апасы бір түн ойланып, таңертең айтуға кеңес береді.