Нақыл қайдан шығады, ой болмаса,
Киіз қайдан шығады, қой болмаса.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың түпкі ойы: терең сөз де, өмірлік даналық та ойсыз тумайды. Адамның санасында толғаныс, байқау, салыстыру болмаса, нақыл сөз де қалыптаспайды. Екінші жолда берілген «киіз» сөзі шаруашылық өмірден алынған мысал: қой болмаса, киіз де шықпайды. Яғни кез келген нәтиженің өз бастауы, өз себебі бар. Сол сияқты ойсыз адамнан салмақты пікір, мәнді түйін шықпайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «нақыл» — ақылдың сүзгісінен өткен, көп көріп-түйгеннен туған даналық. «Ой» — соның қайнары. Ал «қой» мен «киіз» қазақтың тіршілігіндегі нақты байланыс: қойдың жүнінен киіз басылады. Бұл образ өмір заңдылығын түсінікті етеді. Халық қарапайым шаруашылық мысал арқылы үлкен философиялық ойды жеткізген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды ойланбай сөйлейтін, дайын пікірге сүйенетін адамға қатысты айтуға болады. Мысалы, біреу әлеуметтік желіде тек естігенін қайталап, дәлелсіз пікір жазса, оған осы мақал орынды ескерту болады: терең ой болмаса, салмақты сөз де шықпайды. Сондай-ақ ол білім іздеуге, мәселенің себебін түсінуге үндейді.
Kıiz qaıdan shyǵady, qoı bolmasa.