Қазақ байыса, қатын алады,
Өзбек байыса, үй салады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал екі халықтың тұрмысқа деген көзқарасын салыстырып, қазақтың дәстүрлі ойлауында байлық көбейсе, оны алдымен отбасы құруға, үй ішін кеңейтуге жұмсау басым болғанын аңғартады. Ал өзбек қауымында байлық көбіне баспана салу, шаруаны орнықтыру, тұрақты өмір құруға бағытталады деген астар бар. Яғни мақал тура мағынада байыған адамның не істейтінін айтады, ал астарлы мағынасы — әр елдің өмір салты, тұрмыс мұраты мен құндылықтарының айырмасын мысал етеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қатын алу» — отбасы құру, үйлену, әулет жалғау ұғымы. Ал «үй салу» — тұрақтылық, береке, тіршілікке берік негіз жасау деген образ. Екі тіркес те тек жеке әрекетті емес, халықтың арман-мұратын көрсететін символ ретінде қолданылған. Бұл жерде байлықтың өзі емес, оны қай бағытқа жұмсау маңызды екені байқалады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне салыстыру, қалжың немесе ұлттық мінезді сипаттау үшін айтылады. Мысалы, бір адам ақша тапса, той жасауды ойласа, екіншісі ең алдымен баспана алуға ұмтылса, осы мақал еске түседі. Алайда оны бір халықты жоғары, бір халықты төмен қою үшін емес, тұрмыстық ойлау ерекшелігін түсіндіру үшін қолданған дұрыс.
Ózbek baıysa, úı salady.