Ауылдан шыққан күні байға қон,
Бай таппасаң, сайға қон.

Негізгі мағынасы

Ауылдан шыққан алғашқы күні байдың үйіне қон: ол сені де, атыңды да тойдырып, жолға жақсы аттандырады. Бай табылмаса, сайға қон, яғни жел тимейтін ойпаңға, сай ішіне түне. Мақал жолдың басы маңызды екенін, алғашқы түнді жайлы, сенімді жерде өткізгеннің пайдасын айтады. Сонымен бірге амалсыз қалсаң, қолайсыз жағдайдан да тиімді шешім табуға кеңес береді: үй болмаса, ықтасын тап.

Образдар мен теңеулер

Бай — малы көп, үйі кең, қонақ күтуге шамасы келетін кісі; оның үйіне түнеген жолаушы мен атына жем-шөп, төсек табылады. Сай — екі жақ беткейі бар ойпаң, ол жолаушыны жел мен боран ызғарынан қорғайды, жиі су да болады. «Байға» мен «сайға» ұйқасып, мақал жатталуға жеңіл. Бай мен сай қарама-қарсы көрінгенімен, екеуі де пана: бірі адам қамқорлығы, бірі табиғаттың қорғаны.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Сапарға шығар алдында тәжірибелі адамның әзіл аралас кеңесі ретінде айтылады. Кейде қолайлы мүмкіндік болмаса, барына қанағат етіп, амалын тап деген мағынада қолданылады. Мысалы, әкесі ұлына: «Бірінші түнде ағайындардың үйіне соқ, ауылдан шыққан күні байға қон деген. Болмаса, жол бойындағы қонақүйге тоқта, далада түнеме».

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауға көшкенде көш басшысы алғашқы түнде бай ауылдың шетіне тоқтап, кейінгі түндерде сай ішіне қонуды жоспарлап, мақалды айтты.
— Аңшы жолдасымен тауға шығарда, бірінші түні орманшының үйіне түнеп, сосын шатқалға шатыр тігіп, мақалды күле айтты.