Байдың атын қатын шығарады,
Қатынның атын жетім шығарады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — бай адамның атын көбіне әйелі, ал әйелдің атын жетім бала шығарады деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы тереңірек: отбасы ішіндегі жағдай, адамға берілетін баға, ел ішіндегі сөз көбіне жақындарының іс-әрекеті арқылы қалыптасады. Яғни бір адамның абыройы да, беделі де өз үйіндегі адамдардың мінезі мен қылығына байланысты екені ескертіледі. Мақал жауапкершілікті, отбасы тәрбиесінің маңызын аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бай» — дәулетті, елге белгілі адам. «Қатын» сөзі көне қолданыста әйел, жар мағынасында айтылған. «Жетім» — қорғансыз, мейірімге мұқтаж бала. Бұл образдар арқылы халық байлық пен атақтың өзі адамды өсірмейтінін, ал үй ішіндегі мейірім, тәрбие, қамқорлық адамның шын қадірін анықтайтынын меңзейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды отбасы беделі мен тәрбиесі туралы айтқанда қолдануға болады. Мысалы, ата-анасы баласына дұрыс тәрбие бермесе, оның теріс қылығы бүкіл әулеттің атына дақ түсіруі мүмкін. Сол сияқты жақын адамдарының мәдениеті мен ісі де адамның қоғамдағы бағасына әсер етеді.
Qatynnyń atyn jetim shyǵarady.