Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?» деген мақал-мәтел сан жағынан асыра мақтанбауға, өз руыңды не жұртыңды орынсыз дәріптеуге шақырады. Тура мағынасында бұл — екі халықтың санын салыстыру сияқты сұрақ. Астарлы мағынасы — адамның өз жұртының көптігіне сеніп, орынсыз паңдануы немесе біреуді кемсітуі дұрыс емес деген ой. Халық мұнда «көппін» дегенмен ғана күш өлшенбейтінін, ақыл, бірлік, тәртіп те маңызды екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «Қытай» — көп санды, кең жұрттың бейнесі. «Қыпшақ» — қазақтың арғы тегін меңзейтін атау ретінде алынған. Екі атауды қарсы қою арқылы халық санның салыстырмалы екенін аңғартады. Мұнда нақты елді кемсіту емес, керісінше, «көп» деген өлшемнің өзі ақиқаттың жалғыз таразысы емес екенін көрсететін астар бар. Бұл тіркес ойланбай жасалған паңдықты да, бос мақтанды да түйреп өтеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал бір топтың көптігіне, танысының, жақтасының санына сүйеніп, артық сөйлемеу керек деген мағынада айтылады. Мысалы, бір адам «менің жағым көп» деп дау-дамайда өзін үстем көрсе, қарсы жақ осы мақалмен оның тек санға сенуінің жеткіліксіз екенін еске салады. Бұл сөз адамды салмақты ойға, әділдікке және шынайы өлшемге шақырады.