Қарыстан сүйем жақын.
«Қарыстан сүйем жақын.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қазақтың ежелгі өлшемінде қарыс — керілген бас бармақ пен ортан қолдың ұшының арасы, сүйем — бас бармақ пен сұқ саусақтың арасы. Сүйем қысқа, яғни ол қолға, денеге жақын. Мақал осы бейне арқылы адам алдымен өзіне жақынырақ тұрғанды жақтайды дейді: алыс туыстан туған бауыр, бөтеннен өз адамы жақын. Бұл көбіне табиғи жайт ретінде айтылады, бірақ кейде дау-дамайда біржақтылықты ашық мойындау болып та шығады.
Образдар мен теңеулер
Сүйем, қарыс, құлаш, адым — көшпелі елдің денеге негізделген өлшемдері: кілем тоқу, киіз басу, ағаш жону кезінде осылармен өлшеген. Мақал өлшемнің ұзындығын жақындық пен алыстыққа айналдырады: қысқа өлшем — жақын туыс, ұзын өлшем — алыс туыс. Бейне әр адамның өз қолында тұр, оны кез келген кісі сол сәтте алақанын керіп тексере алады. Сөз небәрі үшеу, сондықтан мақал ықшам, мәтелге ұқсап естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің өз туысын, өз баласын қорғағанын түсіністікпен, кейде кекесінмен айтады. Мысалы, атасы жарыста немересін жақтағанда, жұрт күліп: «Қарыстан сүйем жақын ғой». Кей кезде адам жақынын таңдағанын ақтау үшін өзі де айтады. Таңдау әділ болуы тиіс жерде, мысалы төрешілікте, бұл сөзді ұстаным ретінде айту ұят саналады.
Қолданылу жағдаяттары
— Екі немересі ұрсысып қалғанда, әже өз қызының баласын жақтап шықты, ал атасы күліп: «Қарыстан сүйем жақын», — деп ортаға түсті.
— Ауыл жиналысында жер бөлінгенде, бір кісі туыстарға бірінші кезек берілгенін көріп, мақалды мысқылмен айтты.