«Қарына тартпағанның қары сынсын.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Қар» — иық пен шынтақтың арасы, қол. Қол еріксіз денеге, қарға қарай бүгіледі: адам да табиғатынан өз жақынына тартады. Мақал осы табиғи ыңғайды заң сияқты бекітіп, өз жақынын жақтамаған адамға «қары сынсын» деп қарғыс айтады. Ойы: туысқа, өз адамыңа қиын сәтте арқа болмайтын адам ағайынның кінәсіне ілігеді. Бүгін мақал екі ұшты естіледі: жақынға жанашырлық — жақсы қасиет, ал әділетсіз жақтасу, туысқа бүйрегі бұру — сынға ілігетін іс.
Образдар мен теңеулер
«Қар» — көне сөз, бүгін көбіне «қары талды», «қарымды» сияқты тіркестерде қалған. Қол шынтақтан тек ішке қарай бүгіледі, оны сыртқа қайыра алмайсың, сол бейне туыстыққа ауысқан. Мақалда бір сөз екі рет келеді: «қарына тарту» — өз жағына бұру, «қары сынсын» — сол қолдың сынуы. Өз жағына тартпаған қолдың сынуы — қисынды жаза: қызметін атқармаған мүшенің керегі жоқ деген ой. Қарғыс түрінде айтылуы ашу мен ренішті күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды туысын қорғамай, бөтеннің жағын алған адамға ренішпен, кейде әзілмен айтады. Көбіне ағайын арасындағы дауда, біреу өз інісін ақтамай, сырттағы адамды жақтағанда естіледі. Қарғыс сөз болғандықтан, оны үлкендер ғана, онда да жартылай әзілдеп айтады, жасы кіші адамның аузынан дөрекі шығады. Мысалы: «Інің ғой, бір ауыз сөзбен арашаласаң етті, қарына тартпағанның қары сынсын». Сот, жарыс, емтихан сияқты әділдік керек жерде бұл қағида жүрмейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл арасындағы дауда ағасы інісін емес, көршіні жақтап шыққанда, апасы күйіп-пісіп: «Қарына тартпағанның қары сынсын!» — деді.
— Мектептегі жарыста ұлы өз сыныбын емес, қарсы сыныпты жанкүйерлегенде, әкесі мақалды әзілдеп айтып, отбасын күлдірді.