Білімді әйел басыңа қарайды,
Білімсіз әйел жасыңа қарайды.

Негізгі мағынасы

Ақылды, білімді әйел ер адамды ақылына, мінезіне, абыройына қарап бағалайды. Білімсіз әйел оның жасына — жас па, кәрі ме — ғана мән береді. Мақалдағы «бас» — ақыл мен қадір, «жас» — сырттай көрінетін белгі. Негізгі ой: адамды сыртқы белгісіне емес, ішкі қасиетіне қарап таңдау, бағалау керек. Кейде «басыңа қарайды» дегенді «абыройыңды күтеді» деп те түсінеді. Мақал әйелдерге қатысты айтылғанымен, кез келген адамға сабақ: білімді кісі мәнге, білімсіз кісі сыртқа қарайды.

Образдар мен теңеулер

Бас — қазақ ұғымында ақылдың, абыройдың, бедел мен намыстың орны: «басы бар адам», «ел басы», «басы істейді». Жас — адамның өмір сүрген жылдары. Екі сөз де қысқа, дыбысы жақын, сондықтан ұйқас мағынаның қарсылығын өткірлей түседі: бірінде ішкі қасиет, бірінде сырт белгі. Мақалдың екі жолы бірдей құрылып, тек «білімді — білімсіз», «басыңа — жасыңа» жұптары ауысады. «Қарайды» етістігі мұнда көзбен қарауды емес, бағалау, ескеру мағынасын береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жар таңдау, үйлену туралы әңгімеде, қыз бен жігітке ақыл айтқанда қолданылады. Көбіне үлкен апалар, әжелер жастарға жеңіл әзілмен немесе салмақпен айтады. Сондай-ақ адамды сыртқы түрі мен жасына қарап бағалағандарды сынағанда жарасады. Әйелдерді жалпы кемсіту үшін айтылмайды, мәселе — білімде. Мысал: «Жігіттің жасына емес, басына қара, қызым. Білімді әйел басыңа қарайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Той үстінде жеңгесі қайнысына: «Сені жасың үлкен деп менсінбеген қыз саған лайық емес», — деп күліп, мақалды айтады.
— Ас үйде әже немере қызына күйеу таңдау туралы ақыл айтып, жігіттің ақылы мен мінезіне қарау керектігін мақалмен бекітеді.