Жаман болса туысың,
Туыспай-ақ құрысын.

Негізгі мағынасы

Туысың жаман болса, ондай туыс тумай-ақ, туыс болмай-ақ құрысын деген ашулы, қарғыс сарынды сөз. Жаман туыс — жамандық ойлайтын, күндейтін, қиын кезде арқа сүйер емес, керісінше, аяқтан шалатын адам. Мақал ондай туыстан келетін зиян бөтен адамнан келетін зияннан да ауыр екенін айтады, өйткені одан сақтану қиын. Ызамен айтылғанымен, мақалдың түп ойы мынау: туыстықтың қадірі адамның өз мінезіне байланысты, аты туыс болғаны жеткіліксіз.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың өзегі — «туыс» және «туыспай» сөздерінің ойнауы. Екеуі де «туу» етістігінен: туыс — бірге туған, бір тектен тараған адам; «туыспай» — «туыс болмай, бірге тумай» деген мағынада. Сөзді осылай қайталап, мақал туыстықтың өзін теріске шығарады: жаман болса, ол туыс та емес. «Құрысын» — қарғыс сөздерінің бірі, «жоқ болсын, жойылсын» дегенді білдіреді. «Туысың» мен «құрысын» ұйқасы мақалды ширақ, өткір етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Туысынан опасыздық көрген, ренжіген адамның ашумен айтатын сөзі. Кейде біреуге туысын тек туыс болғаны үшін ақтамау керегін ұқтыру үшін қолданылады. Сарыны — өкпе, ыза, қатаң баға. Сөзі ауыр, қарғысы бар, сондықтан оны туыстардың өз көзінше айту араздықты өршітеді; үлкендер мұндай сөзді абайлап айтады. Мысалы: «Қиналғанда бір хабар алмаған ағайын кімге керек, жаман болса туысың, туыспай-ақ құрысын».

Қолданылу жағдаяттары

— Отбасының ішкі ісін бүкіл ауылға жайған немере інісі жайлы естіген қария ашумен мақалды айтып, басын шайқады.
— Көршісінің қорасынан қой жоғалғанда, оған өз туысының қатысы барын білген шопан: «Жаман болса туысың, туыспай-ақ құрысын», — деп күйінді.