«Жаман туыстан жат артық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жаман туыстан бөтен адам артық: жамандық жасайтын, сатып кететін туыстан гөрі туыстық байланысы жоқ, бірақ адал жат адам жақсы. Туыс деген атқа қарап адам сенім артады, бірақ туыс сол сенімді ақтамаса, одан келетін зиян көп. Жат адам кемінде саған зиян ойламайды, жақсы болса көмектеседі де. Мақал адамды туыстығына емес, ісіне қарай бағалауды ұсынады. Ол «Жаман болса туысың, туыспай-ақ құрысын» дегенмен үндес, бірақ қарғыссыз, салқын байыппен айтылған.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі ұғымды салыстырады: туыс пен жат. Қазақ үшін туыс — жақындықтың, сүйеніштің белгісі, ал жат — бөтен, алыс адам. Ескі түсінікте жат жұртқа сақтықпен қараған, сондықтан жатты туыстан артық деу — батыл, күтпеген баға. «Жаман» сөзі мұнда тек «нашар» емес, «жаманшыл, ниеті бұзық» деген мағынада. Мақал қысқа, бір жолдан тұрады, сондықтан ол кесімді үкім сияқты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туысынан жақсылық көрмей, бөгде адамнан көмек тапқан кісі өз тәжірибесін осылай қорытады. Сондай-ақ «туыс қой» деп біреуді ақтағысы келген адамға жауап ретінде айтылады. Сарыны — салқын байқау, кейде өкпе. Туыстар жиынында жалпылама айту басқа туыстарды да ренжітуі мүмкін. Мысалы, туысының алдауына түскен жігіт: «Жаман туыстан жат артық, енді көршіме көбірек сенемін», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Отбасы көшкенде туыстары көмекке келмей, бейтаныс көрші жігіттер жүк тасығанда, анасы мақалды күрсіне айтты.
— Шаруа қожалығындағы туысы есепті бұрмалап кеткенде, иесі оның орнына бөгде, адал есепші алып: «Жаман туыстан жат артық», — деді.
