Білгенге - тоғыз, білмегенге - тоқсан тоғыз.
«Білгенге - тоғыз, білмегенге - тоқсан тоғыз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір істің бағасы мен азабы адамның біліміне байланысты: білетін адамға ол тоғызға түссе, білмейтінге тоқсан тоғызға түседі. Яғни білгір кісі істі аз шығынмен, аз еңбекпен, аз қиындықпен бітіреді, ал білмейтін адам сол үшін он есе көп күш жұмсап, көп зиян шегеді. Мақал білімнің үнемдейтін, қорғайтын күшін көрсетеді: надандықтың құны әрқашан қымбат.
Образдар мен теңеулер
Тоғыз — қазақ ұғымында қасиетті, толықтықты білдіретін сан: сыйлық «тоғыз» етіп тартылған, айып та тоғызбен кесілген. Тоқсан тоғыз — сол санның еселенген, шектен тыс көбейген түрі. Мақал екі санды қатар қойып, айырмашылықты көзге көрсетеді: бір сан өлшеулі, екіншісі шексіз дерлік. Не тоғыз, не тоқсан тоғыз екені айтылмайды: шығын ба, қиындық па, әуре ме — тыңдаушы өзі толтырады. Осы ашық қалдырылған орын мақалды кез келген жағдайға қолдануға мүмкіндік береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреу білмей тұрып іске кіріскенде, соның салдарынан артық шығын шеккенде айтылады. Сондай-ақ маманнан сұрамай, өз бетімен әуре болған адамға ескерту ретінде жарасады. Үні — ой салатын, кейде мысқыл аралас. Мысалы: «Шеберді шақырғанда бір сағатта бітер еді, сен үш күн әуре болдың. Білгенге — тоғыз, білмегенге — тоқсан тоғыз».
Қолданылу жағдаяттары
— Мал базарында сауданы білмейтін жігіт қойын арзанға сатып, қажетін қымбатқа алып қайтады; қасындағы ағасы мақалды айтып, келесіде бірге баруды ұсынады.
— Үйге жылу жүйесін өздері орнатпақ болған көршілер бір аптадан кейін бәрін қайта жасатады; шақырылған шебер мақалды күліп айтады.