«Адам - түп ата, Хауа - түп ана.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал барша адамзаттың бір ата мен бір анадан тарағанын айтады. Діни аңыз бойынша, алғашқы адам — Адам ата, оның жұбайы — Хауа ана; жер бетіндегі бүкіл халық солардың ұрпағы саналады. Сол себепті ұлты, тілі, дініне қарамай, адамдардың түбі бір, бәрі бір-біріне туыс. Мақал адамдарды тегіне қарап бөлмеуге, кісіні жат санамауға шақырады, әрі шыққан тегіміз бір деген ұғымды ұрпаққа жеткізеді.
Образдар мен теңеулер
«Түп» — ағаштың тамыры мен діңі тұратын жер, бастау. Қазақ шежіресінде «түп ата» дегеніміз бір рудың, бір тайпаның ең арғы атасы. Мақал осы шежірелік ұғымды бүкіл адамзатқа кеңейтеді: жеке рудың емес, баршаның түп атасы. Мұндағы «Адам» — жалпы атау емес, есім: Адам ата. Екі тармақ бірдей құрылған, «түп ата — түп ана» қайталауы ер мен әйелдің тең бастау екенін де аңғартады. Діни ұғым қазақ тұрмысына шежіре тілі арқылы сіңген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды адамдардың тегін, ұлтын, руын бөліп жатқан әңгімеде ескерту ретінде айтады: бәріміз бір атаның баласымыз. Кейде шежіре туралы сұраған балаға үлкендер ең арғы бастауды осылай түсіндіреді. Үні — байсалды, татуластырушы. Мысалы: «Руыңды сұрап нең бар, Адам — түп ата, Хауа — түп ана емес пе?» Біреудің сеніміне таласу, діни дау қыздыру үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда екі ағайын кімнің руы үлкен деп таласып қалады. Ақсақал күліп, бәріміздің түбіміз бір деп осы мақалмен дауды тоқтатады.
— Немересі атасынан бізден бұрын кім болған деп шежірені сұрайды. Атасы жеті атаны санап шығып, ең соңында осы сөзді айтады.