Әркімнің атар таңы, батар күні бар.
«Әркімнің атар таңы, батар күні бар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күн шығады да батады: таңның атуы мен күннің батуы әр тіршілік иесінің басында бар. Мақал адам өміріндегі өрлеу мен құлдырау кезеңін осы табиғи кезекпен салыстырады. Біреудің бағы жанып тұрған шақ — оның таңы, сәті кетіп, ісі кері кеткен шақ — оның батар күні. Бұл ешкімді айналып өтпейді: бүгін мерейі үстем адам ертең тарығуы мүмкін, ал бүгін қиналғанның да таңы атады. Екінші бір оқылымы — әр адамның ғұмыры шекті, туған күні мен өтер күні бар деген ой.
Образдар мен теңеулер
Таң мен кеш — қазақ үшін тіршіліктің ең айқын өлшемі. Көшпелі ел күнді таңмен бастап, малды өріске шығарып, кешке қораға қамап, күн батқанда тыныққан. Сондықтан «атар таң» мен «батар күн» — кез келген бала түсінетін, күнде көз алдында болатын сурет. Мақалда екі етістік қарама-қарсы қойылған: «атар» мен «батар», ұйқасы құлаққа жеңіл тиеді. «Әркімнің» деген сөз ойды жалпыға ортақ етеді: патша да, қойшы да бұл заңнан тыс емес.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне екі жағдайда айтылады. Бірі — бағы жанып, мақтанып кеткен адамға сабырлы ескерту: бәрі мәңгі емес, асқақтама. Екіншісі — қиын кезеңде жүрген кісіні жұбату: сенің де таңың атады. Екі жағдайда да үні жұмсақ, ақыл айту сарынында. Біреудің басына түскен қайғыны мазақтау үшін қолдануға болмайды. Мысалы: «Жұмыстан шығып қалдым деп күйзелме, әркімнің атар таңы, батар күні бар».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы ақсақал кезінде үлкен қызметте болып, қазір ұмыт қалған құрдасы туралы әңгімелеп отырып, немересіне ойлана айтады.
— Жарыста бірінші орыннан айырылған балуан баланы бапкері арқасынан қағып жұбатып, келесі жылы өз таңың атады деп демеу береді.
— Базарда саудасы өрге басқан көршісі тәкаппарлана бастағанда, қарт сатушы оған жайлап ескерту жасайды.