Ердің атын не аты шығарады,
Не қатыны шығарады.

Негізгі мағынасы

Ер адамның атын, яғни атағын не мінген аты шығарады, не жары шығарады. Жүйрік ат бәйгеден озып келсе, иесінің есімі елге жайылады; ақылды, қонақжай әйел үйдің абыройын көтерсе, ердің де беделі өседі. Мақал адамның даңқы тек өз ісінен емес, жанындағылардан да құралатынын айтады. Әсіресе жұбайдың үлесі зор: ердің сырттағы абыройы үйдегі жарына байланысты. Кері жағы да бар: жаман ат пен жаман жар ердің атын түсіреді.

Образдар мен теңеулер

Мақал «ат» сөзінің екі мағынасына құрылған: бірі — есім, атақ, бірі — жылқы. «Ердің атын аты шығарады» деп бір сөйлемде екеуі қатар келіп, тыңдаушыны жымитады. Көшпенді ортада жүйрік ат — ердің мақтанышы, бәйгеде озған тұлпардың иесін бүкіл ел танитын. Қатын — ескі тілде ерлі әйел, отбасының иесі; бүгін бұл сөз дөрекі естіледі. Ат пен жардың қатар қойылуы көшпенді ер өмірінің екі тірегін көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды бір адамның атағына жұбайының не серігінің үлесі зор екенін айтқанда қолданады. Көбіне әзілмен, кейде шын құрметпен айтылады. Мысалы, әйелінің қонақ күтуінің арқасында бүкіл ауылға сыйлы болған көршісі туралы: «Ердің атын не аты шығарады, не қатыны шығарады деген рас», — дейді. Бүгін «қатын» сөзі дөрекі естілетіндіктен, оны «жары» деп жұмсартып айтуға болады.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдық бәйгеде бір шалдың тайы озып келеді. Бұрын оны ешкім білмейтін, енді бүкіл аудан таниды. Көршісі мақалдың бірінші бөлігін айтады.
— Тойда жұрт бір үйдің дастарханын мақтайды, үй иесі ұялып, бәрі жарының еңбегі дейді. Қария мақалды толық айтып, екеуін де құттықтайды.