Ер жаңылып қолға түсер,
Құс жаңылып торға түсер.

Негізгі мағынасы

Ер жау қолына күшінің кемдігінен емес, жаңылысып, қателесіп түседі; құс та торға абайсызда, жаңылып түседі. Мақал мықты, ақылды адамның да қателесетінін, бір ғана қате оны қиын жағдайға душар ететінін айтады. Мұнда кешірімділік бар: тұтқынға түскен ерді кінәлауға асықпа, ол қорқақтықтан емес, жаңылыстан түсті. Сонымен бірге ескерту де бар: сақтықты босатсаң, ең мықты да торға ілігеді.

Образдар мен теңеулер

Жаңылу — қателесу, адасу, абайсыз бір қадам жасау. Тор — құс аулайтын жіп тор, оны жерге жайып, үстіне дән шашып қояды; құс жемге алданып, абайсыз түседі. Қолға түсу — тұтқынға түсу, жау қолына ілігу. Екі жол қатарлас құрылған: «ер — құс», «қол — тор», ал «жаңылып» сөзі екеуінде қайталанады. Ердің құспен салыстырылуы кездейсоқ емес: қазақ батырды қыранға теңейді, ал қыран да кейде торға түседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды мықты, беделді адам кездейсоқ қателескенде, оны жұбату немесе ақтау үшін айтады. Сақтыққа шақыру ретінде де қолданылады. Мысалы, тәжірибелі бухгалтер алаяқтардың тұзағына түсіп, ақша жоғалтқанда, әріптесі: «Ер жаңылып қолға түсер, құс жаңылып торға түсер. Кімнің де басына келеді», — дейді. Әдейі қиянат жасаған адамды ақтау үшін айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың сыйлы ақсақалы телефон алаяғына алданып қалады. Ұялып жүрген оған немересі мақалды айтып, көңілін көтереді.
— Мықты күресші жарыста бір сәт сақтығын босатып, жеңіліп қалады. Әкесі оған мақалды айтып, қателігін бірге талдайды.