Ерді көрсең, Қыдыр тұт,
Асты көрсең, қадір тұт.

Негізгі мағынасы

Алдыңнан шыққан әр адамды, әсіресе үйге келген қонақ пен жолаушыны Қыдыр атадай құрметте, ал алдыңа қойылған асты, нанды қадірле. Халық сенімі бойынша бақ-береке дарытатын Қыдыр ата жұпыны жолаушы кейпінде жүреді, сондықтан кез келген кісіні сыйлаған адам құр қалмайды. Мақал адамға құрмет пен дәмге құрметті қатар қояды: екеуі де шаңырақтың берекесі. Кеңпейілділік пен ысырапқа жоламау қазақ тәрбиесінің өзегінде тұр.

Образдар мен теңеулер

Қыдыр — халық нанымындағы мәңгі тірі әулие, адамдарға бақ, ырыс, береке дарытушы; «Қыдыр дарысын» деген тілек содан. Аңыз бойынша ол кім екенін жасырып, жолаушы, қайыршы кейпінде келеді, сондықтан оны тану мүмкін емес. Әр қонақты Қыдырдай күту — ырысты қуып жібермеудің жолы. Ас — нан, тамақ, дәм; қазақ нанды аяқ астына тастамайды, дастарқаннан аттамайды. Қыдыр тұт пен қадір тұт ұйқасы екі құрметті бір қатарға тізеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне балаларға қонақ күтудің және нанды қастерлеудің мәнін түсіндіргенде айтады. Үйге күтпеген қонақ келгенде, оны жылы қарсы алуға шақыру үшін де қолданылады. Нанның қиқымын шашқан, тамақты тастаған балаға да осы мақалмен ескерту жасалады. Интонациясы — тәрбие, жылы ақыл. Мысалы: «Атаң жолдан шаршап келген бейтаныс кісіге де шай қойып беретін. Ерді көрсең, Қыдыр тұт, асты көрсең, қадір тұт».

Қолданылу жағдаяттары

— Ас үйде нанның жартысын қоқысқа тастап жатқан немересін көрген әжесі нанды алып, маңдайына тигізіп, асты көрсең, қадір тұт деп ақырын ескертеді.
— Қысқы жолда көлігі бұзылған бейтаныс жүргізушіні ауыл шетіндегі отбасы түнетіп, ертеңіне шайын беріп аттандырады.