Ерді қорласаң, састырар,
Асты қорласаң, құстырар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның да, астың да қадірін түсінуді ескертеді. «Ерді қорласаң, састырар» дегені — намысты, беделді, еңбегі бар кісіні кемсіту оңай көрінгенмен, ол ішінен намыстанып, ашуланып не қарсы тұруы мүмкін деген ой. Яғни ер азаматтың абыройын таптама, оны сыйла. «Асты қорласаң, құстырар» дегені — тамақты, несібені аяқ асты ету, ысырап қылу, қадірлемеу ақырында өзіңе зиян әкеледі деген астарлы мағына береді. Халық бұл сөз арқылы сыйластық пен қанағатты қатар үйреткен.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ер» — тек бір адам емес, намыс пен қайраттың символы. Ал «ас» — тіршіліктің ырысы, еңбектің өтеуі. «Састырар», «құстырар» деген етістіктер әсерлі ескерту ретінде қолданылған: бірі адамның рухани қарсылығын, екіншісі денелік жайсыздықты білдіреді. Осылайша мақал адамды да, асты да қадірлеу керек екенін бейнелі тілмен ұқтырады.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақалды біреудің абыройын көптің алдында түсірмеу, ас-тамақты рәсуа етпеу туралы айтқанда қолдануға болады. Мысалы, дастарқандағы тағамды орынсыз тастап кететін адамға «Асты қорлама» деп ескерту орынды. Сол сияқты әріптесін жұрт көзінше кемсіткен басшыға да бұл мақал сай келеді: адамды сыйламау кейін үлкен кикілжіңге әкелуі мүмкін.
Asty qorlasań, qustyrar.