«Алты Алашқа қорланба, ағайынға қорлан.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреуге қорлану — соған мұқтаж болып, алдында қорлық көру. Мақал адамға қысылған кезде кімнің алдында иілу жеңіл екенін айтады: бүкіл елдің, бөтен жұрттың алдында қорланба, амал жоқ болса, ағайынның алдында қорлан. Туыстан көмек сұрау, оның ұрысын, өкпесін көтеру — үй ішіндегі іс, ол жария болмайды, ертең-ақ ұмытылады. Ал жат жұртқа жалынып, соның қорлығын көру абыройға дақ болып, ел аузында ұзақ жүреді. Кейбіреулер басқаша түсінеді: сырт жұрттың сөзіне күйзелме, ар-намысыңды ағайын алдында сақта, өз ортаңның бағасы ауыр.
Образдар мен теңеулер
Алты Алаш — ауыз әдебиетінде бүкіл қазақ елін, барша жұртты білдіретін тұрақты атау. Алты саны мұнда нақты есеп емес, көптік пен тұтастықтың белгісі. Ағайын — бір атаның ұрпағы, ең жақын орта. Мақал осы екі шеңберді қарама-қарсы қояды: кең әлем мен тар үй іші. Бір етістіктің болымсыз және болымды түрі қатар келеді: қорланба мен қорлан. Мұндай айнадай құрылым тыңдаушыны екі жолдың бірін таңдауға мәжбүр етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қиын жағдайға тап болып, көмекті кімнен сұрарын білмей тұрған адамға кеңес ретінде айтылады. Ұялып, туыстарынан сұрамай, бөтенге қарыз болып жүргендерге ескерту ретінде естіледі. Мысалы: «Жат біреуден пайызбен қарыз алғанша, ағаңа бар. Алты Алашқа қорланба, ағайынға қорлан». Туыстары шынымен қорлап жүрген адамға төзе бер деп айтуға жарамайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Шаруасы күйзелген жігіт өсімқорға қарыз сұрамақ болғанда, анасы оны ағасына жіберіп, мақалды айтады.
— Ауылда той жасауға қаражаты жетпей жүрген көрші ағайындарымен ақылдасудан ұялғанда, ақсақал осы сөзбен оны жігерлендіреді.