Ер болсаң, бопсаға шыда.
«Ер болсаң, бопсаға шыда.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреу сес көрсетіп, қорқытып, ызғар шашқанда азамат абдырап қалмай, сабыр сақтап, сол қысымға төтеп беруі тиіс. Бопса — көбіне іске аспайтын қорқыту, қоқан-лоқы. Мақал шынайы ердің белгісін осыдан көреді: ол айқайға жүрегі шайлығып, бас иіп кетпейді, бірақ өзі де ашуға еріп, ақылын жоғалтпайды. Шыдау мұнда енжарлық емес, ішкі беріктік: қорқытушының айтқанына көнбей, өз ісін жалғастыру. Қорқытып көндіргісі келген адам алдында сасқалақтамаған кісіні көргенде, көбіне өзі тайсалып қалады.
Образдар мен теңеулер
Сөздікте бопса сөзінің бірнеше мағынасы бар: қорқыту, сес көрсету, қоқан-лоқы, ал ескі мағынасы — әскерді жорыққа шақыратын кернай. Мақалда біріншісі алынған, бірақ екеуі де үнмен, шумен байланысты: даңғарасы көп, ісі аз айбат. Сол себепті бопса шынайы соққыдан гөрі адамды үркітуге арналған шу. Ер мен бопса қатар келгенде қарама-қайшылық туады: бірі іспен танылады, екіншісі тек дауыспен. Шыда етістігі ауыртпалықты көтере білуді, төзімді меңзейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қысымға ұшыраған, біреу қорқытып, айбат шегіп жүрген адамға қайрат беру үшін айтады: көршісі жер үшін дау шығарып, «соттасамын» деп қорқытқан кісіге, саудадағы бәсекелесі үркіткен адамға. Интонациясы — ақыл, демеу. Бірақ шын қауіп төнгенде, адамның өмірі мен денсаулығы қатерде болса, «шыда» деу орынсыз: ондайда көмек сұрап, заңға жүгіну жөн. Мысалы: «Ол бір айқайлап, бір қорқытып жүр. Ер болсаң, бопсаға шыда, өз дұрысыңнан қайтпа».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда орын үшін таласқан көрші саудагер айбат шегіп, тауарыңды жина дегенде, әйелі күйеуіне: «Ер болсаң, бопсаға шыда, рұқсат қағазымыз бар ғой», — дейді.
— Ауылда шабындықты тартып алмақ болған біреу қорқыта бастағанда, ақсақал баласына бопсаға шыда деп, құжаттарын жинап, ауданға баруды айтады.