Ер не көрмейді,
Ер көңіл есе бермейді.

Негізгі мағынасы

Азамат басынан не өтпейді: жоқшылық та, жала да, сәтсіздік те, жақынынан айырылу да бар. Бірақ шыдамды, намысты көңіл қиындыққа есе жібермейді, мойымайды, бой бермейді. Мақалдың бірінші жолы — сұрақ түріндегі мойындау: тағдырдың соққысы әркімге тиеді. Екінші жолы — сол соққыға төтеп берудің өзі ерлік екені. Ердің қадірін басына түскен ауыртпалық емес, оны қалай көтергені анықтайды. Мақал жеңіліп қалған сәтте де рухты сақтауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

«Не көрмейді» деген риторикалық сұрақ жауап күтпейді: бәрін көреді деген мағына береді. Көру мұнда көзбен шолу емес, бастан кешу. Есе бермеу — қарсыласқа артықшылық жібермеу, ойында, күресте, дауда ұтылмау. Мақал көңілді жеке тұлға етіп көрсетеді: денеге ауыр тисе де, көңіл бой бермейді. Екі жол да «Ер» сөзімен басталып, «-мейді» деп аяқталады; бұл ырғақ сөзді жаттауға жеңіл етеді және екі ойды бір-біріне тіреп тұрады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды басына қиындық түскен адамға жігер беру үшін айтады: жұмысынан айырылған, шаруасы құлдыраған, ауыр сырқаттан тұрған кісіге. Интонациясы — сүйеу, қайрат беру, кейде өз-өзін жұбату. Біреудің қайғысын жеңілдетіп көрсету үшін айтылса, орынсыз естіледі: алдымен тыңдап, содан кейін ғана демеу айтқан жөн. Мысалы: «Үйің өртенсе де, қолың қимылдап тұр ғой. Ер не көрмейді, ер көңіл есе бермейді, қайта тұрғызамыз».

Қолданылу жағдаяттары

— Қыстан малы қырылған шаруаға ауылдың ақсақалы көктемде бір тайынша әкеліп беріп, ер не көрмейді, қайта өсіресің деп арқасынан қағады.
— Финалда жеңіліп, жылап отырған балуан шәкіртіне жаттықтырушы: «Ер көңіл есе бермейді, келесі жылы осы кілемге қайта шығасың», — дейді.