Ер намысына қарай шабады.
«Ер намысына қарай шабады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер жауға намысы қай жаққа тартса, сол жаққа шабады; оны алға жетелейтін пайда да, бұйрық та емес, намыс. Мақал ер-азаматтың ең басты қозғаушы күші ар-намыс екенін айтады. Намысы күшті адам елінің, отбасының абыройы тапталғанда тыныш отыра алмайды. Сонымен бірге «қарай» сөзі өлшемді де меңзейді: ердің ерлігі намысына сай, намысы қандай болса, шабысы да сондай. Намысы жоқ адамнан ерлік күтудің жөні жоқ.
Образдар мен теңеулер
Намыс — ар, абырой, өзінің, елінің қадірін қорғау сезімі; «намысқа тиді», «намысын қорғады» дейді. Шабу — ат үстінде жауға қарай ұмтылу, шабуылға шығу. Мақалда намыс ердің темірқазығы сияқты: ер атының басын соған қарай бұрады. Ат пен шабыс бейнесі ердің шешімін бір қимылмен көрсетеді: ойланып тұрмайды, намысы шақырған жаққа ұмтылады. Қысқа сөйлемнің ырғағы шауып келе жатқан аттың екпінін еске салады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ар-намысы үшін тәуекелге барған адамды мақтағанда, не жастардың намысын оятқысы келгенде айтады. Мысалы, команданың намысын қорғап, жарақаттанса да алаңнан шықпаған ойыншы туралы жаттықтырушы: «Ер намысына қарай шабады», — дейді. Ұсақ өкпе мен менмендікті намыс деп ақтау үшін айтылса, мақалдың мәні бұзылады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл командасы көрші ауылға жеңіліп жатады. Капитан намыстанып, соңғы минутта гол соғады, жанкүйер қария мақалды айтады.
— Мектепте сыныптасын қорлап жатқан үлкендерге бір бала қорықпай қарсы тұрады. Мұғалім оқиғаны естіп, мақалды айтады.