Аттан аттың несі артық?
Жүрісі мен күші артық;
Ерден ердің несі артық?
Ерлігі мен ісі артық.

Негізгі мағынасы

Мақал сұрақ-жауап түрінде құрылған: бір аттың екінші аттан артықшылығы неде? Жүрісі мен күшінде — түсінде де, әшекейлі ер-тұрманында да емес. Бір ердің екінші ерден артықшылығы неде? Ерлігі мен істеген ісінде — тегінде де, байлығында да, мақтанында да емес. Адамның бағасы сырт келбетімен, атағымен емес, нақты қасиетімен, қолынан шыққан ісімен өлшенеді. Ат пен ердің артықшылығы тек жолда, сынақ үстінде көрінеді.

Образдар мен теңеулер

Көшпелі қазақ үшін ат — күнделікті серік, жол көлігі, жорықтағы жолдас. Аттың құнын оның жүрісі — жорғасы, желісі, шабысы — мен күші, төзімділігі анықтайды: ұзақ жолда шаршамайтын ат қымбат. Мақал осы әркімге таныс өлшемді адамға көшіреді. Сұрақ-жауап түрі тыңдаушыны ойландырады, ал «артық» сөзінің төрт рет қайталануы өлеңдей ырғақ береді. Екі шумақ бір-біріне айнадай қаралады: «жүрісі мен күші» — «ерлігі мен ісі».

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің шын бағасы оның істеген ісінде екенін айтқанда, мақтаншақ адамды сабасына түсіргенде немесе жарыстан кейін жеңімпазды мақтағанда қолданады. Ұстаз, жаттықтырушы, ата-ана жастарға «сөзбен емес, іспен көрсет» деген ойды осы мақалмен жеткізеді. Мысалы, аға інісіне: «Аттан аттың несі артық? Жүрісі мен күші артық. Сен де жарыста көрсет», — дейді. Сырт келбетті жамандау үшін емес, істі бағалау үшін айтылады.

Қолданылу жағдаяттары

— Бәйгеден кейін ауыл адамдары жеңген аттың сымбатын мақтап жатқанда, қарт атбегі оның жүрісі мен төзімін айтып, мақалды еске салды.
— Ауыл мектебіндегі шеберлік сайысында ең ұқыпты жұмыс жасаған тұйық бала жеңді. Еңбек пәнінің мұғалімі оны мақтап, ерден ердің артықтығы ісінде екенін айтты.