«Ер есімі ел есінде.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Елге еңбегі сіңген адамның есімі халық жадында сақталады: ол дүниеден өтсе де, ісі мен ерлігі ұмытылмай, ұрпақтан ұрпаққа жетеді. Мақал адам ғұмырының өлшемін көрсетеді: байлық та, лауазым да уақытша, ал елге сіңген еңбек есте қалады. Ел жадындағы есім — ең биік марапат. Мақал бір жағынан мақтау, екінші жағынан тілек ретінде айтылады: сондай есімге лайық болу әр азаматтың мақсаты.
Образдар мен теңеулер
Мақал «есім» мен «есінде» сөздерінің үндестігіне құрылған: бірі — адамның аты, бірі — жады, ес. Дыбысы ұқсас болғандықтан, есім мен естің арасында табиғи байланыс бар сияқты естіледі. Ел — мұнда халық, оның жадында сақталған жыр, аңыз, әңгіме. Қазақ жерінде көп қоныс пен асудың, көшенің адам есімімен аталуы да осы ойды нақтылайды. Қысқа сөйлем ескерткіш тастағы жазудай ықшам.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды елге еңбегі сіңген адамды еске алғанда, аста, еске алу кештерінде, ескерткіш ашылғанда айтады. Жастарға «атыңды ел есінде қалдыратындай іс істе» деген тілек ретінде де естіледі. Мысалы, ауыл мектебіне соғыс ардагерінің есімі берілгенде: «Ер есімі ел есінде». Интонациясы салтанатты әрі ризашылыққа толы. Тірі адамды мадақтағанда жағымпаздыққа ұқсап кетпеуі үшін абай болған жөн.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы көшеге бір кездері малды өрттен құтқарған малшының есімі берілгенде, оның немересі жиында: «Ер есімі ел есінде», — дейді.
— Тарих сабағында оқушылар өз ауылдарынан шыққан батырлар туралы әжелерінен естіген әңгімелерді жазып келеді.