Ел шаруасыз болмас,
Ер жарасыз болмас.

Негізгі мағынасы

Ел өмір сүрген жерде шаруа, яғни күнделікті тірлік, ауыртпалық, шешілмеген іс таусылмайды; ал ер азамат жарасыз болмайды: еңбекте, күресте, жорықта ол міндетті түрде жарақат алады. Мақал қиындық пен жараның өмірдің бір бөлігі екенін айтады. Шаруа бітеді деп күту бекер, ер жараланбай өтеді деп ойлау да бекер. Ер денесіндегі тыртық — масқара емес, белсенділіктің белгісі. Кең мағынада жара — тек дене жарасы емес, көңілге түскен ауыр із, сәтсіздік те.

Образдар мен теңеулер

Шаруа — үй мен мал тірлігі, күнделікті жұмыс; «шаруасы шаш етектен» деген тіркес оның таусылмайтынын көрсетеді. Жара — соғыста, аң аулағанда, асау үйреткенде, ауыр еңбекте алынатын жарақат; көшпелі тұрмыста ер адамның денесіндегі тыртық оның өткен жолын айғақтаған. Ел мен ер, шаруасыз бен жарасыз сөздері жұп-жұбымен қойылып, бір заңдылықты көпшілік пен жеке адам деңгейінде көрсетеді. «Болмас» деген кесімді етістік ойды ереже дәрежесіне көтереді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ауыр еңбектен, жарақаттан, сәтсіздіктен кейін көңілі түскен адамды жұбатқанда айтады: спортта жарақат алған балаға, шаруашылығы шығынға батқан кісіге. «Бәрін бітірдім, енді тынышталамын» деп жүрген адамға әзілмен шаруаның таусылмайтынын еске салу үшін де қолданылады. Интонациясы — жұбату, жеңіл әзіл. Мысалы: «Қолың сынса да, ойыннан қашпадың ғой. Ер жарасыз болмас, жазылады».

Қолданылу жағдаяттары

— Асау тайды үйретемін деп құлап, тізесін жарған немересіне атасы жараны байлап жатып, ер жарасыз болмас деп күліп қояды.
— Күзгі шөп жинауды енді бітірдік деп отырған көршісіне ақсақал: «Ел шаруасыз болмас, ертең отынды да ойла», — дейді.