Досыңның пышағымен мүйіз кес,
Дұшпанның пышағымен киіз кес.

Негізгі мағынасы

Мүйіз — қатты, оны кесу пышақтың жүзін мұқалтады; киіз — жұмсақ, кесуге оңай. Мақал досыңның пышағымен ауыр, қиын жұмысты, ал дұшпанның пышағымен жеңіл жұмысты істе дейді. Досыңның құралы, көмегі қиын іске жарайды: пышағы мұқалса да ол ренжімейді, керек кезде ең ауыр жүкті де бірге көтереді. Дұшпанның көмегін алсаң, оны жеңіл, маңызы аз іске ғана жұмса: құралын бүлдірсең, сонысын ұзақ міндетсіп, айыптауы мүмкін. Яғни салмақты істе досқа сүйен, жауға тәуелді болма.

Образдар мен теңеулер

Пышақ — көшпелі тұрмыстағы ең керек құрал, ер адамның белінде жүретін серігі; оны біреуге беру сенімнің белгісі. Мүйіз — мал мүйізі, одан сап, ыдыс, түрлі бұйым жасаған, оны кесу үшін өткір, берік жүз керек. Киіз — жүннен басылған жұмсақ төсеніш, оны кесуге пышақ күші аз жұмсалады. Мақал «мүйіз — киіз» ұйқасымен әрі қатты мен жұмсақтың қарама-қарсылығымен дос пен дұшпанның айырмасын көрсетеді. «Досыңның — дұшпанның» сөздері де дыбыстас басталады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды кімнің көмегіне қай істе сүйенуге болатынын айтқанда, жастарға сенімді адамды таңдауды үйреткенде қолданады. Сарыны ақыл, кейде әзіл. Досының дүниесін аямай тоздыруды ақтау үшін айтылмайды: мақал сенім туралы. Мысалы: «Үй салуға ағамнан қарыз аламын, ал әлгі адамнан алсам, есігімнен шықпайды. Досыңның пышағымен мүйіз кес».

Қолданылу жағдаяттары

— Күзгі соғымда көршісі өткір пышағын ұсынғанда, қария оны сүйекке де аямай қолданып, мақалды айтып алғыс білдірді.
— Араздасқан ағайыны құрал ұсынса да, шебер одан тек ұсақ жұмысқа көмек алып, үлкен істе досына сүйенді.