«Достың ұлы - өз ұлың.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Досыңның баласын өз балаңдай көр: оған қамқор бол, ақыл айт, керек кезде қорға. Шын достық тек екі адамның арасында қалмай, отбасына, ұрпаққа ұласады. Қазақта әке досы досының баласына әкедей ақыл айтып, жолын ашқан, ал бала әке досын әкедей сыйлаған. Мақал достықтың туыстыққа айналатынын, достардың балалары да бір-біріне бауыр болатынын айтады. Досың қайтқаннан кейін де оның баласына жанашыр болу — достыққа адалдықтың белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мақал қысқа теңестіруге құрылған: «достың ұлы — өз ұлың». Ұл сөзі қазақ дәстүрінде ұрпақ жалғастырушы, шаңырақ иесі мағынасын береді; оны «өз ұлың» деп атау — досыңның ұрпағын өз ұрпағыңдай қабылдау. Бұл ой көшпелі қоғамның өміріне сай: ауыл-аймақ бір-біріне сүйеніп өмір сүрген, жетім қалған баланы ағайын да, әке досы да тәрбиелеген. Әке досын «аға», «әке» деп атау әдеті де осыдан.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды әке досы баласына қамқор болғанда, не досының баласына ақыл беріп, жолын ашып жүргенде айтады. Сарыны жылы, кейде міндет сезімі. Баланың өз ата-анасының орнын басып, оның тағдырын шешуге құқық ретінде түсіну қате. Мысалы: «Мұрат марқұм екеуміз бір үйдің баласындай едік, оның ұлына қарасуым керек. Достың ұлы — өз ұлың».
Қолданылу жағдаяттары
— Қайтыс болған досының ұлын қыс бойы өз үйінде ұстап, мектепке дайындаған көршісіне ауылдастар мақалмен алғыс айтты.
— Үйленген күйеу жігітке әке досы өз баласындай шашу шашып, бата бергенде, тойдағылар мақалды айтты.